Ο ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ ΤΟΥ ΔΩΔΕΚΑΗΜΕΡΟΥ - CHRISTMASTIDE PAPADIAMANTIS

 Read the two Papadiamantis Christmas Tales:

ALEXANDROS PAPADIAMANTIS - LAZY CHRISTMAS - Ένας α...

 EPIPHANY BROUGHT A NEW BORN BABE - ΠΑΠΑΔΙΑΜΑΝΤΗΣ -...

ΤΑ ΧΡΙΣΤΟΥΓΕΝΝΑ ΤΩΝ ΕΛΛΗΝΩΝ ΣΤΗΝ ΠΟΛΗ - GREEK CHRISTMAS IN CONSTANTINOPLE (INSTANBUL)

 

ΤΟ ΕΛΑΤΟ   Νίκη Beales       Παραμονή Χριστούγεννα και η θεία Λεμονίτσα (πόσο δεν της άρεσε το όνομα της, της το έδωσαν λόγω της γιαγιά της με καταγωγή από την Χίο), είχε φούριες. Να ετοιμάσει την γέμιση από κουκουνάρια και κάστανα, μανιτάρια kuzu (1) και λίγη ριγανίτσα, που τα μάζεψε από το βουνό, ρύζι, σταφίδες ψιλές - για να γλυκάνει η γεύση και να φύγει η πουλίλα-, για τον κούρκο,  που όπως λέγαμε την γαλοπούλα,  γένους Αρσενικού ή θηλυκού το πουλερικό; Δεν ρώτησα. Δεν με ενδιέφερε άλλωστε, bana ne;(2) Να  καψαλίσει στην φλόγα της γκαζιέρας (φωταέριο δεν είχαμε στα Θεραπειά, έφτανε μέχρι το Μπεμπέκι), τα μικρά φτεράκια που έμειναν επάνω του παρ' όλο το σχολαστικό ξεπουπούλισμα από τον tavukci (3) -στο BALIK PAZAR, την Ψαραγορά του Πέρα-,  με προσοχή, μην τσουρώσει την πέτσα και υποστεί τις φωνές της μάνας της, της κυρίας Βαγγελιώς, της γιαγιάς μου. Οι κουραμπιέδες με φρέσκο βούτυρο και αμύγδαλα - μυστική συνταγή-, τα ψαθούρια της νουνάς -συνταγή της νουνάς Θοδώρας, "ευκολη-εύκολη", ήταν έτοιμα από μερικές μέρες, αντε και να πρόφταινε και κανένα Μπον Μπλαν, είχε που είχε κάστανα, χρειαζόταν να βράσει όσα περίσσεψαν, να τα ξεφλουδίσει και να τα περάσει από την μηχανή του πουρέ μόνο. Άντε και να βοηθούσε στο ξεφλούδισμα ο θείος Θανάσης, μετά την ανάγνωση της Απογευματινής. Τώρα όμως μόλις προλάβαινε να ασχοληθεί με το Δέντρο.  Η θεία μου, λόγω της εργασίας του συζύγου της κατοικούσε σε ένα σπιτάκι, μια βιλίτσα με μεγάλα δωμάτια, κουζίνο/πρoχειροτραπεζαρία με το παλιό από ξύλο πεύκου τραπέζι με τέσσερα συρτάρια για τα καθημερινά τραπεζομάντηλα και τις πετσέτες με τα μονογράμματα, τα πρόχειρα μαχαιροπήρουνα και ένα μεγάλο ντιβάνι που τόσοι και τόσοι λαγοκοιμηθήκαμε και καλοκοιμηθήκαμε όταν χρειαζόταν. Είχε έναν φούρνο μεγάλο και φουρνέλλα, μικρά. Και τι δεν ψήθηκε σε αυτόν τον φούρνο!  Το μπάνιο ήταν δίπλα,  περίεργη διαρρύθμιση κατά την γνώμη μου. Είχε μια τεράστια  μπανιέρα καταμεσής και μεγάλα παράθυρα που έβλεπαν στην αυλή του γειτονικού σπιτιού και στην κουζίνα  και πλάι ήταν το ντεπμαρρά, η αποθήκη δηλαδή που είχε και δική της πόρτα, την πισινή, τώρα γιατί πισινή και όχι διπλανή, δεν μου είπαν, ξέχασα να ρωτήσω, τι πειράζει; Μικρή λεπτομέρεια.  Πριν, ήταν η κατοικία του Γερμανού Κεχαγιά που όταν συνταξιοδοτήθηκε και επαναπατρίστηκε το σπίτι έμεινε άδειο. Στον νέο  Κεχαγιά, από την ίδια χώρα με τον πρώην,  δόθηκε ένα άλλο μεγαλύτερο. Οι κατοικίες αυτές ήταν στο Γερμανικό, δηλ. μέσα στο πάρκο της καλοκαιρινής κατοικίας της Γερμανικής Πρεσβείας από την Άγκυρα, με τα μεγάλα, όμορφης αρχιτεκτονικής, σαν λυγερά λευκά περιστέρια, σπίτια.  Με τα πρώτα Χριστούγεννα που πήγε εκεί η θεία μου, κόλλησε το Ευρωπαϊκό έθιμο και το δέντρο, εμείς το λέγαμε Αη- Βασιλιάτικο και το στολίζαμε παραμονή Πρωτοχρονιάς, στο νοικοκυριό της -χμ....καινούργιες μόδες...., ξένες, μουρμούριζε η γιαγιά,  ξεχνώντας βέβαια πως το στολισμένο δέντρο ήταν και αυτό ξένο έθιμο, αλλά εντάξει αυτό το είχαμε ήδη ξεπεράσει, άρχισε να ντύνεται την Παραμονή Χριστουγέννων. Ήταν και τα γενέθλιά της, ονομαστική γιορτή δεν είχε, νοικοκυρά ήταν, τι να κάνουμε, ας πάει και το παλιάμπελο που λένε. Πήγαινα και εγώ εκεί, να βοηθήσω στο στόλισμα που είχε διαδικασία και ιεροτελεστία αλλιώτικη (το δικό μας αν δεν ερχόταν από τα Αντικρινά, τα λημέρια στην  Ασιατική πλευρά που δούλευε ο μπαμπάς μου, θα το παραγγέλναμε στου ΜΙΛΙΝΣΚΥ, το λουλουδάδικο στο Τσιτσέκ Πασαζί, στην Στοά Λουλουδιών στο Πέρα). Πρωί-πρωί λοιπόν, μιά δυό μέρες πριν την Παραμονή, ο μπαξεβάν μπασής (4) της Πρεσβείας έφερνε ένα τσαμάκι (5), κοντά ένα μέτρο, που το είχε βγάλει με τις ρίζες του με χίλιους κόπους για να μην τις σπάσει, και που το είχε ξαναφυτέψει σε έναν μεγάλο σκουριασμένο γκαζοτενεκέ και πριν αλέκτωρ λαλήσει το άφηνε δίπλα στην λευκή εξώπορτα. Θα το ξαναφύτευε στην μάνα του γη, στην ίδια λακκούβα από την οποία το είχε βγάλει, μετά την γιορτή του Αϊ Θανάση (το άφηνε μέχρι τότε η θεία μου) και ο μπαξεβάνης γκρίνιαζε, με το δίκιο του. Από τα βραχέα κύματα στο ράδιο στην καλή κάμαρη ακούαμε την Μαριάνα Χατζοπούλου, τον Γούναρη και φυσικά ξανά και ξανά "Καλήν Ημέραν Άρχοντες...", χορωδίες με αντρικές  φωνές, μαντολίνα, παιδικές φωνές με τριγωνάκια κτλ, αλλά όλα αυτά τα Κάλαντα άρχιζαν με "καλήν ημέραν.....", αντίθετα με τα δικά μας που άρχιζαν με "Καλήν Εσπέραν...." και που τα λέγαμε το σούρουπο.  Τσιμπολογώντας κανένα παξιμάδι και κανένα φουντούκι, νηστεύαμε μέχρι την επαύριο, στολίζαμε  το τσαμάκι  που από ένα μέτρο γινόταν  ενάμιση, μέσα στον τενεκέ και πάνω στο σκαμνί,  με φούσκες (έτσι λέγαμε τις μπάλες) γυάλινες, βαριές και εύθραυστες αγορασμένες  από τις τσιπόρτες  του Μα(χ)μουτ Πασά (6), τις πιο λεπτές και τις ακόμα πιό εύθραυστες και πιό ακριβές από το ΚΡΥΣΤΑΛ ή και τις ακριβότερες και πολύ-πολύ πιο λεπτές και ελαφριές, ιδίως αυτή που προοριζόταν για την κορφή, νομίζω, από του Καράκο. Βάζαμε και ξεφτισμένο βαμβάκι στα κλαδιά -ειδικότητά μου- για χιόνι, συνεχίζαμε με τις τρες, ή αλλιώς  τρέμουσες, που ήταν διαφορετικές από τις κοινές/ ντόπιες. Αυτές εδώ πρέπει να ήταν Ευρωπαϊκές, Γερμανικές τέλος πάντων, είχαν μείνει σε ένα συρτάρι από τους προηγούμενους, ήταν βαριές, έπεφταν σαν σταλακτίτες από τις άκρες των κλαδιών και γυάλιζαν σαν ασημένια βροχή. Τελευταία έμπαιναν η μασίτσες με τα κεράκια..... Πριν φύγω είχα και κάτι άλλο να κάνω. Να περάσω από το σπίτι του Κεχαγιά, δίπλα, που ακόμα και από έξω, μυρωδιές κανελο-ζάχαρης, μοσχοκάρυδου, σοκολάτας και δεν ξέρω τι άλλο, γέμιζαν τον τόπο που θύμιζε το παραμύθι του Χάνσελ και της Γκρέτελ. Ημουν καλεσμένη για να δω το "Ταννεν μπαουμ" (7) και την Φάτνη. Την Φάτνη;  Ναι αυτήν. Είχε αδειάσει ένα μεγάλο δωμάτιο από όλα τα έπιπλα εκτός από ένα μιντέρι και δύο ξυλένια σκαμνιά, ένα ολόκληρο χωριό είχε χτίσει η Κεχαγιάδαινα. Με λίμνες και ποτάμια, με σπιτάκια και έναν πύργο, με δεντράκια και δρομάκια, μονοπάτια χωματένια, πέτρες πετραδάκια, βουναλάκια και λόφους, όλα στα πόδια του Τάννεν μπάουμ, με την Σπηλιά της Γέννησης, στην μέση. Ο Ιωσήφ όρθιος με την γκλίτσα του, γερμένος προστατευτικά πάνω από την καθιστή Μαρία, σκυμμένοι και οι δυo τους πάνω από την αχυρένια κλίνη του Θείου Βρέφους, το Άστρο της Βηθλεέμ πάνω από το άνοιγμα της Σπηλιάς και το γαϊδουράκι με τα ζεγκιά κάτω στην γη, να περιμένει.  Πουθενά χιόνι...Καταπράσινα τα πάντα. Οι τσομπανέοι ξαγρυπνούσαν, άλλοι καθιστοί και άλλοι όρθιοι, παρόντες με τα ζωντανά τους, οι Μάγοι, ένας  στα γόνατα με την καμήλα του μισογονατισμένη και αυτή στο πλάι, οι άλλοι δυo πεζοί, με τις  δικές τους καμήλες να στέκουν παραπέρα. Κατάνυξη και σιωπή. Αρνάκια, αγελάδες, άλογα πολλά όλα καμωμένα στο χέρι, από ξύλο, πηλό ή ζυμάρι. Το έλατο, μέχρι εκεί πάνω, ντυμένο με στολίδια από ξερά χορτάρια, και από καλαμιές, άστρα από χαρτί, όλα εργόχειρα, με καρύδια, αμύγδαλα, μήλα, ροδέλες από αποξηραμένα πορτοκάλια, μικρά κόκκινα μήλα και στην κορφή ένας Άγγελος αέρινος με φτερά ακόμα πιο αέρινα, πλασμένος από ζυμάρι. Μικρά κεριά διάσπαρτα στο "χωριό" τρεμόπαιζαν  και η Ίλζε, η χρυσομαλλούσα μικρή μοναχοκόρη του ζεύγους, έσπασε την σιωπή προς τιμήν μου, παίζοντας γλυκά την "Άγια Νύχτα". Την ίδια στιγμή πατώντας στις μύτες των ποδιών της, η οικοδέσποινα μου πρόσφερε μια κούπα  ζεστή σοκολάτα με κρέμα πασπαλισμένη κανέλα και  επάνω στον αφρό ένα αστεροειδές γλυκάνισο με ένα μοσχοκάρφι στο κέντρο. Αθόρυβα, με όλο που φορούσε μπότες, πάντα φορούσε καλογυαλισμένες καφέ μπότες μέχρι το γόνατο, εμφανίστηκε  και ο οικοδεσπότης, χαμογέλασε με στοργή κοιτάζοντας το κοριτσάκι του και κάθισε στο άδειο σκαμνί δίπλα μου. Ο άνθρωπος, μακριά από την χώρα του, ζούσε τα δικά του παραδοσιακά Χριστούγεννα, με την γυναίκα και το παιδί του και με μένα μάρτυρα της παράδοσής του. Τέλειωσε η Ίλζε, υποκλίθηκε στους γονείς της, ήρθε κοντά μου, μ αγκάλιασε, σηκώθηκε ο Κεχαγιάς, χαμογέλασε και η Κεχαγιάδαινα, με γλυκό χαμόγελο, δίνοντας με ντροπαλά ένα σακουλάκι από λεπτό σαν μετάξι χαρτί με τα μοσχομυρωδάτα καλούδια της μέσα,   "Φροχε ΒαΪναχτεν", Καλά Χριστούγεννα" με ευχήθηκε στα Γερμανικά,  το επανέλαβαν μπαμπάς και κόρη. Κατάλαβα, ήταν η ώρα να φύγω. Το σούρουπο πλησίαζε, βιαστικά διέσχισα τον κήπο/πάρκο με τα άσπρα χαλικάκια ενοχλώντας τα σπουργίτια που πήγαιναν για ύπνο με τις πατημασιές μου. Ο Καβάσης περίμενε να ανοίξει την καγκελόπορτα με το καμπανάκι.   Η θάλασσα κτυπούσε με τα κύματά της την παραλία χωρίς θυμό, χαδιάρικα θα έλεγα. Κατέβαινε ομίχλη, τα φώτα του δρόμου είχαν ανάψει, "άργησε το παιδί" θα σκεφτόταν η γιαγιά μου. Τάχυνα το βήμα μου, γυρνούσα στο δικό μου σπίτι, να προλάβω να βγω στα "Καλησπεριάτικά" Κάλαντα.  Το δέντρο στο σπίτι μας θα στολιζόταν την Παραμονή της Πρωτοχρονιάς, για λίγο καιρό ακόμα θα κρατούσαμε το δικό (ξενόφερτο) μας.      Στην μνήμη αυτών που ζουν με τους Αγγέλους,   Νίκη     Δεκέμβριος 2022,  Buckingham, Αγγλία      (1) μικρά άσπρα μανιτάρια (2) τι με νοιάζει; (3) ορνιθοπώλης  (4) το αφεντικό των κηπουρών (5) μικρό έλατο, τσάμι=έλατο (6) συνοικία στην παλιά Πόλη (7) το έλατο στα Γερμανικά

THE CHRISTMAS TREE   By Niki Beales   Rendered by Vassilis C. Militsis   On Christmas Eve Aunt Lemonitsa (not much, however, did she like her name, given to her after her grandmother, who came from Chios) was hustling and bustling; she had to prepare the stuffing of the turkey, as we used to call the gobbler, with pine-cones and chestnuts, kuzu1 mushrooms – picked fresh from the mountain – and a pinch of oregano, rice, and tiny raisins – to give it a sweet flavor and get rid of the bird foul odor. I never asked whether the fowl was a he or a she; besides I wasn’t interested, bana ne2. She had to singe the small feathers over the flame of a gas stove (we had no natural gas in Therapeia, as the installation reached as far as Bebek) despite the thorough plucking of the bird by the tavukci3 at balık pazar, of the Pera fish-market. She was very careful with the singeing not to sear the skin and had to stand madam Vangelio’s, my granny’s, telling off.   The shortbreads, baked with fresh butter and almonds, – a secret recipe –Godmother’s halva cakes (Godmother, Theodora’s easy recipe), had been ready since some days before. She could also have enough time to make some mont blancs as she was left with plenty of chestnuts. All she had to do was to peel the chestnuts and grind them in the potato masher. Uncle Thanassis could help with the peeling, after he was through reading The Apoyevmatini paper. Now she had barely enough time to get busy with the Christmas tree.                            mont blanc Due to her husband’s job, my aunt lived in a small villa, consisting of large rooms and a kitchen-cum-drawing and dining room. The dining room table was made of old pine wood and was fitted with four drawers for the napkins and the table clothes, bearing the monograms, as well as the silverware, handy for daily use. There was also a large couch on which a lot of us have snatched a nap and we even fell fast asleep when we needed to. There was a big oven as well as small ones. And what meals they have baked in that oven! The bathroom was adjacent to the kitchen – an odd layout in my opinion. It was fitted with a huge bathtub right in the middle and the big windows faced the courtyard of the neighboring house and the kitchen; next to the kitchen there was also the depo-ambar, (the storeroom), which communicated through a back door; Now, why the door was called back-door, as it was actually a side door I was never told – I had never bothered to ask – anyway, it was a small detail of no importance. The house belonged to the German Kahya (official), who, when he retired and went back to his country, the house remained empty. The new German Kahya was given another bigger one. These houses were summer German residences inside the park belonging to the German Embassy in Ankara. The houses were big, of fine architecture and resembled lithe, white doves.   At her first Christmas after my aunt had moved to her new house, she was infected with the European custom of the tree – we used to call it the Santa Claus Tree and decorated it on New Year’s Eve. Granny was always murmuring: “New, foreign trends,” certainly forgetting that the decorated tree had already been a foreign custom, but we had grown out of it. Now, we began to bedeck it on Christmas Eve, instead. She also honored her birthday, as she had no name day. Well, she was lady of her hearth and home, so, in for a penny, in for a pound, as the saying goes, she could afford some luxury. I also used to go and help in the decoration, which involved a different process and ritual – if ours did not come from the Asiatic side of the city, where my dad worked, we would order it at Milinski’s flower shop of Çiçek Pasajı, the flower arcade in Pera. Early in the morning, two days before Christmas Eve, the bahçıvan başı4 of the Embassy used to bring a small çam5, around a meter high, which he had uprooted, laboring hard to preserve the roots intact so that he could replant it in a rusty tin pot, and before the cockerel crowd, he would leave it by the white front door. He would plant it again in its mother soil, right in the same hole wherefrom he had taken it after St Athanasius’ Feast (my aunt kept it till then) while the gardener justly grumbled. Gathered in the special sitting room we would listen on the radio shortwave broadcast to the famous Greek singers Marianna Chatzopoulou and Gounaris, and over and over again the Christmas Carols in men’s choral voices with mandolin countermelody, and children’s voices to the accompaniment of triangular chimes. Contrary to ours, which were sung at dusk, the carols in Greece proper were sung in the morning beginning with the lyrics “Good morning, Merry Gentlemen…” Nibbling on a random rusk or some hazelnuts, we protracted our fasting till the next day; in the meantime, we decorated the small tree, which from a meter grew to one and a half, as it was temporarily planted in the tin pot, which in turn was placed on a stool. It was adorned with glass, heavy Christmas balls – we called them bubbles – bought from baskets outside of the shop at the Mahmut pasha6 bazaar, but the finer, the fragile and more expensive ones were available for sale at Crystal’s, and the most expensive, the thinnest and the lightest, especially the one that was to be placed at the top, were bought at Karako’s, I think. We would also put fluffed cotton – my specialty – on the branches to look like snow; we surrounded it with tinsel threads, different from the common domestic ones. Those must have been European – German anyway. They had been left in a drawer from the previous owners of the house. They were heavy and hung like stalactites from the ends of the branches and glittered like silver rain drops. Last were put the small pegs with the candles … Before I went, I had to do one more thing: I had to visit the Kahya’s [official’s] house, nearby; even from outside the house fragrances of cinnamon and sugar, mace, chocolate and I don’t know what else filled the premises and reminded you of the fairy tale Hansel and Gretel. I had been invited to see the Tannen Baum7 and the Manger. Oh, yes, the Manger. A large room had been emptied of its furniture save for a sofal and two wooden stools: the official’s wife had built an entire village with lakes and rivers, with little houses and a castle, with little trees and roads, earth paths, stones and pebbles, dwarf mountains and hillocks – all at the foot of the Tannen Baum. The Nativity Cave was right in the middle. Joseph holding his staff had leaned protectively over Maria. They were both bent over the straw bed of the Holy Infant. The Star of Bethlehem shone through the roof opening of the cave and the donkey on the ground was ready with its stirrups. There was no snow anywhere…All was lush green. The shepherds, some standing and some seated, kept vigil over their sheep. One of the Magi was on his knees with his camel, also kneeling next to him; the other two had dismounted, their camels standing further on. Stillness and religious devoutness reigned. Lambs, cows, horses – all those animals had been handmade of wood, clay and dough. The tree, reaching high, was decked with ornaments of hay and reeds, stars of paper – all handmade – with nuts, almonds, apples, slivers of dried oranges, miniature, red apples, and at the top there was a delicate Angel with thin, gossamer wings, molded from dough. Small quivering candles were scattered all over the ‘village’ and Ilse, the little golden-haired only daughter of the couple, broke the silence playing in my honor Stille Nacht, heilige Nacht. Meanwhile, walking on tip-toe, my hostess offered me a cup of hot foamy chocolate with cream and dusted cinnamon, sprinkled with a star shaped anis sprig with a clove in the middle. Silently, despite his knee-high, shiny, brown boots he was always wearing, the host, regarding his little daughter with an affectionate smile, pulled up a stool and sat next to me. The man, away from his native land, celebrated his own traditional Christmas together with his wife and child and me being a witness of their tradition. Ilse finished playing, curtsied before her parents, and coming over to my seat gave me a hug. The official stood up, and his wife, a sweet smile on her face, shyly gave me a small, paper-thin, silk-like bag containing her fragrant goodies; she wished me in German frohe Weihnachten [Merry Christmas], repeated by his husband and daughter. I knew it was time I left. The dusk was falling; I hurriedly crossed the gravel path of the garden/park, disturbing with my footfalls the sparrows, which were about to perch for the night. Their servant was waiting for me to open the grilled gate that was fixed with a bell. The surf was breaking on the shore placidly as if caressing it. It began to grow foggy and the street lights were on. “The kid is late” granny must have been thinking. I quickened my step on the way home to catch up with the evening carols. The Christmas tree in our home would be decorated on New Year’s Eve. We would keep our own custom (though foreign) for still a bit longer.   In loving memory of those who live with the Angels. Niki December 2022, Buckingham England       (1)  Small white mushrooms (2)  I don’t care (3)  Poulterer (4)  The gardener chief (5)  Small spruce (6)  An old town quarter (7)  The fir-tree in German    by the same: ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΕΛΙΤΖΑΝΕΣ - LANGUAGE PROB...   I am indebted to the author for editing parts of the text (Vassilis C. Militsis)

ΓΛΩΣΣΙΚΑ ΠΡΟΒΛΗΜΑΤΑ ΚΑΙ ΜΕΛΙΤΖΑΝΕΣ - LANGUAGE PROBLEMS AND AUBERGINES

 

ΤΟ... ΓΛΩΣΣΙΚΟ ΜΟΥ ΠΡΟΒΛΗΜΑ   Νίκη Beales   Που να τα ξέρω; Με ποιόν και από ποιόν θα τα μάθαινα; Το σπίτι μας ήταν σε στενοσόκακο, γειτονιά δεν είχε για να βγω να παίξω και όταν πήγαινα στην γιαγιά μου που είχε και έβγαινα, οι σύντροφοι μου στο παιχνίδι θα ήταν ο Χαρίλαος, ο εξάδελφος μου, ο Γιωργάκης της κυρίας Μαρίκας -δικός του εξάδελφος-, ο Χρηστάκης και ο πιο μικρός Αλεκάκης. Τουρκάκια δεν είχε, με ποιόν να τα μιλήσω; Βέβαια, στο σπίτι, ο μπαμπάς μου κάθε τόσο έφερνε από αντίκρυ (εκεί που δούλευε στο Σερβί Μπουρνού) τον (Με(χ)μέτη για να τραβήξει νερό από το πηγάδι- το μοιραζόμασταν με τον γείτονα Α(χ)μέτ εφέντη- με την τουλούμπα* για την λάτρα του σπιτιού, που τον λέγαμε "μεγάλο" επειδή ήταν μεγαλοκαμωμένος, αλλά πάρε-δώσε μαζί του δεν είχα. Με έβλεπε, τον έβλεπα, χαμογελούσε, χαμογελούσα και τόσο. Ερχόταν και ο άλλος ο Μεμέτης, ο μικρός, ήταν πιο μικροκαμωμένος, για κάποιες άλλες μικροδουλειές, άλλα αλισβερίσι και μ' αυτόν δεν είχα. Τα ίδια, με κοίταζε, τον κοίταζα, αυτό ήταν όλο. Ακόμα και ο κιορ** Iμπραϊμης ο σακάς***, που ερχόταν να φέρει νερό από την βρύση για να πίνουμε, και η γυναίκα του, που ερχόταν για την μεγάλη πλύση των ρούχων, κάτω στην μεγάλη κουζίνα / πλυσταριό με την μεγάλη σκάφη και τις μεγάλες μαύρες πέτρες / πλάκες στο δάπεδο , την δικιά μας γλώσσα μισομιλούσαν τουλάχιστον με εμένα, ας πούμε. Δεν με πολυέδιναν σημασία, μια σταλιά πράμα, τι να με κάνουν; Σαν όλα τα παιδιά ήρθε ο καιρός και έτσι και εγώ πήγα στο σχολείο. Η κυρία Ευγενία, η κυρία Αναστασία, η κυρία Ασπασία και η Enıse Hanım. Με αυτήν την τελευταία που ήταν κοντούλα, κάπως ηλικιωμένη, με τα κοντά φουντωτά λευκά μαλλάκια, την χαμογελαστή και καλόκαρδη που φαινόταν, παρουσιάστηκε ένα πρόβλημα. Δεν καταλάβαινε η μια την άλλη. Εκτός από βαρ και γιοκ, αλ και βερ, γκελ και γκιτ, άντε και κανένα ταμάμ, χαμπάρι δεν έπαιρνα. Τίποτα, τζίφος. Η Ενισέ Ogretmen Χανίμ**** όμως ήθελε κι άλλα, τα δικά μου δεν τα έβρισκε αρκετά. Σκοπός της, να μάθω την γλώσσα του κράτους και φυσικά που ήταν η δική της. Υπομονή είχε, αγαπούσε τα παιδιά, παιδάκι ήμουν, το παιδικό μυαλό σαν σφουγγάρι ρουφά τα πάντα, το δικό μου δεν πήγαινε πίσω και έτσι κουτσά-στραβά άρχισε η συνεννόηση. Σε δυο χρόνια που πήγα σε άλλη τάξη, ήρθε και η Semiha Hanim. Αυτή ήταν νέα, νεαρή σχεδόν. Ψηλή και λεπτή με κάτι πελώρια μάτια και πιο πελώριο στόμα και με αγάπη στη χειροτεχνία και στην ζωγραφική, "καλά θα τα πάμε" σκέφτηκα. Προόδευα και στη γλώσσα την Τουρκική, αφού για αυτήν μιλώ, μάθαινα καινούργιες λέξεις, ρήματα, καταλήξεις, ενικούς πληθυντικούς, τα πάντα. Μας έλεγε ιστορίες και ιστοριούλες, Ata Sözleri*****, και ότι μπορούσε να μας μάθει. Μάθαινα και εγώ, το λεξιλόγιο μου εμπλουτιζόταν, με ενδιαφέρον διδασκόμουν πολλά και διάφορα, προσπέρασα το μέρχαμπα, τον Ιμάμι, το αμάν και το ζαμάν και έφθασα στο Beyendi****** Στου μυαλού μου την εξώθυρα, άραξε πρόσφατα η θύμηση με την είσοδό στο σούπερ-μάρκετ της περιοχής μου, εκεί μπροστά-μπροστά σχεδόν με το που μπήκα, θαρρεί κανείς που με περίμενε. Και πάλι. Την βλέπω συχνά. Χειμώνα-καλοκαίρι, άνοιξη-φθινόπωρο, δεν έχει εποχή, την βλέπω να βρίσκεται, θαρρείς που με κοιτάζει προκαλώντας και προσκαλώντας με να πάω κοντά της. Υπακούω, παρατηρώ στα διάφορα ξυλένια / πλαστικά κασάκια (καφάσια τα λέγαμε, γιατί άραγε;) την ύπαρξη της σε διάφορα μεγέθη και σχήματα, λίγο πιο σκούρα, λίγο πιο ανοιχτόχρωμη, πότε-πότε μικρότερη, στρογγυλεμένη στις άκρες σαν μπανάνα, στην χάση και στην φέξη μικρούλικια,ατζαϊπικια******* που θα έλεγε η φιληνάδα μου η Σίνα στην ανάμιχτη Ελληνο-Τουρκική λαλιά, σαν μπάμια, αλλά σε άλλο χρώμα ή σαν πιπερίτσα, καμιά φορά μακρουλή άλλη φορά χοντρούλα, τοπτάνικια, λαμπερή σαν καλογυαλισμένη λουστρινένια γόβα. Ριγωτή με μελιτζανιές ρίγες, αφού για την μελιτζάνα πρόκειται, την έλεγαν και μαντζάνα, πατλιτζάν στα Τουρκικά και βαζάνα στην Κυπριακή διάλεκτο όπως τελευταίως πληροφορήθηκα. Η Aubergine στα Αγγλικά, ανύπαρκτη μαζί με τόσα άλλα ανύπαρκτα, όταν πρωτοήρθα στην Αγγλία, τώρα με την κλιματική αλλαγή που άλλαξε τα πάντα και έφερε τα πάνω κάτω και τα κάτω πάνω, δειλά-δειλά καλλιεργείται στην χώρα και με τον φίλο Νίκο από το Συριανοχώρι της Κύπρου, πρωτοπόρο. Με την Νηστεία των Χριστουγέννων που αρχίζει στις 14 Νοεμβρίου, "του Αγίου Φιλίππου" μας πληροφορούσε η γιαγιά μου και το ημερολόγιο που τραβούσαμε τα φυλλαράκια κρεμασμένο στον τοίχο,"άρχεται η Νηστεία", αυτό το ζαρζαβατικό που πλέον αφθονεί και σε όλες τις εποχές και στο καταχείμωνο, προσφέρει την δυνατότητα πολλών εδεσμάτων στο τραπέζι μας. Καθώς έβαζα τις μελιτζάνες στο καλάθι στην πρόσφατη επίσκεψη μου στο σούπερ μάρκετ, θυμήθηκα την Ενισέ Χανούμ και την Σεμιχά Χανούμ και τις προσπάθειές τους να με μυήσουν στα μυστικά της επίσημης γλώσσας του κράτους.... Τότε που έμαθα τι θα πει Bayildi******* και που έπεσα στην αγκαλιά της μαμάς κλαίγοντας για να μην κάνει τις μελιτζάνες έτσι... και λιγοθυμήσει ο μπαμπάς μου! τοπτάνικια  Νίκη Beales Δεκέμβριος 2022, Αγγλία   *αντλία **τυφλός ***νερουλάς ****κυρία δασκάλα *****γνωμικά, παροιμίες ******αρέσει *******λιποθύμισε βαρ-γιοκ = έχει - δεν έχει, αλ-βερ = πάρε - δώσε, γκελ - γκιτ = έλα - φύγε

MY LANGUAGE PROBLEM   By Niki Beales Rendered by Vassilis C. Militsis   How could I speak it? With whom and from whom could I learn it? Our house was in an alley; there was no place for me to come out and play, and when I used to go to my granny’s neighborhood and I could go out, my playmates included Charilaos, my cousin, Georgie, madam Marika’s son – his cousin – Christakis and Alekakis, the youngest. As there were no Turkish children around, how could I speak their language? Of course, every so often, my daddy brought from across (where he worked at Servi Burnu, Istanbul) Mehmet to draw water with the pump from the well – we used to share the water with our neighbor, Ahmet effendi – for cleaning the house. We used to call him ‘big’ because he was burly, but I had no dealings with him; he looked at me, I looked back, he smiled at me and I reciprocated. Then, the other Mehmet came, too, for some odd jobs; he was ‘the small one’ as he was rather of short stature, but I had no dealings with him either. The same thing: we would look at each other, and that was it. Even kör [blind] Ibrahim, the saka [water-carrier], who peddled drinking water drawn from the public tap, came with his wife, who did the washing of clothes down in the large kitchen/laundry with the big washboard and the large, black stone/plates on the floor. They both spoke Greek haltingly, at least to me.     They did not pay much attention to me; after all what for?  I was a mere runt. Like all children the time also came for me to go to school. My teachers were Mrs Eugenia, Mrs Anastasia, Mrs Aspasia and Enıse Hanım. A problem had cropped up with the latter, a smiling and good-hearted woman, with her short-cut, bushy white hair, who was rather short, and somewhat advanced in age. We could not understand each other. Except for expressions like var and yok, al and ver, gel and git, and let me admit a tamam*, I got no wind of anything else. Nothing, I would come up with snake eyes. However, Enıse Ögretmen Hanım [Madam Teacher] demanded more; she did not find my effort enough. Her objective was that I learn the language of the state, which was naturally her own language. She was patient and loved children. I was a kid and a child’s brain absorbs everything like a sponge, and mine did not fall short; therefore, we haltingly began to understand each other. In two years I was promoted to a higher class and my teacher was Semiha Hanım. She was tall and slim with a pair of enormous eyes and an even more enormous mouth. She was fond of handicraft and painting; ‘We’ll get on’, I thought. I was making progress in Turkish – I learned new words, verbs, word endings, the grammatical numbers, everything. She used to tell tales and Ata Sözleri [proverbs and maxims], and whatever useful she could teach us. I was a proficient learner, my vocabulary was growing to a larger extent, I was interested in learning a host of different things – I grew out of merhaba [hello], Imam [religious leader], aman-zaman [oh, golly] and I went as far as beyendi [I like it]. At the threshold of my mind, the reminiscence has of late been driven home after I entered the local supermarket. As soon as I had set foot in the shop, it was there in front of me as though it had been expecting me. And again, I often stumble on it in all four seasons alike. It is always in front of me as if with a provocative glance it invites me to approach it. I obey and I observe it in the various wooden or plastic crates –  we used to call them kafesler (cages), I wonder why – it comes in different sizes and shapes; sometimes a bit dark, other times a bit light colored; sometimes it is smaller than usual, rounded at the ends like a banana. And every blue moon, it comes out smallish – acayip (strange) as my girlfriend, Sina, would say in the mixed Greco-Turkish lingo. You can also find it like okra, but of different color or like a small pepper. It is often longish, toptan (ball-shaped), bright like a patent leather well-shined woman’s pump, and in purple stripes. The object in question is, naturally, the egg-plant – patlican in Turkish – manzana in medieval Greek and vazana in the Cypriot idiom, as I have recently found out. The aubergine, as it is called in English, was, together with so many other items of this nature, non-existent when I first arrived in England. Now with the climate change, which has turned everything upside down, it was first introduced by my pioneer friend Nikos from Syrianochori, Cyprus, and began to be cautiously cultivated in the country. We were being informed by my granny and the wall calendar about the onset of the Christmas Fasting period, which begins on St Philip's Day, November 14: ‘Fasting commences’ the detached leaf wrote. And this vegetable, already abounding in the heart of the winter as in all four seasons, provides the opportunity of a variety of dishes on our table. As I was putting the egg-plants in my shopping basket at a recent visit to the supermarket, I recalled Enıse Hanım and Semiha Hanım and their attempts to initiate me into the secrets of the official state language…. And when I learned what the word bayıldı [he/she swooned] I fell weeping into my mother’s arms pleading her not to prepare the egg-plants with the recipe Imam bayıldı [the imam swooned], because I was afraid that my father would swoon!                          long purple   Niki (Νίκη) Beales December 2022, England   *var – yok = there is, there isn’t  al – ver = give and take  gel – git = come, go  tamam = all right