ΟΙ ΠΝΙΓΜΕΝΟΙ - THE DROWNED

ΟΙ ΠΝΙΓΜΕΝΟΙ Παντελής Μήτσιου  Αν δε στοιχειώσετε άνθρωπο...   Η πανάρχαιη λαϊκή παράδοση που θέλει τα μεγάλα έργα, οι μεγάλες πράξεις που ωφελούν τον άνθρωπο, να  στεριώνουν με ανθρώπινες θυσίες (Βλ. το δημοτικό τραγούδι  Το γεφύρι της Άρτας) , ξαναζωντάνεψε στο μυαλό των απλών ανθρώπων μέσα από ένα τρομερό ατύχημα στην τεχνητή  λίμνη Ταυρωπού ή Πλαστήρα , ένα μόλις χρόνο μετά την ολοκλήρωση του φράγματος του Ταυρωπού. Gerontakos Το διήγημα αναφέρεται στο τραγικό δυστύχημα της παραμονής του Αγίου Νικολάου 1959 στη λίμνη του Μέγδοβα (νυν Πλαστήρα), όπου κατά την ανατροπή βάρκας που μετέφερε κόσμο από την μιαν ακτή στην άλλη έχασαν τη ζωή τους είκοσι άτομα. Εις μνήμην των αδικοχαμένων θυμάτων του μεγάλου έργου της τεχνητής λίμνης έχει ανεγερθεί μνημείο. (Βασίλης Κ. Μηλίτσης) Σηκώθηκε ν’ ασφαλίσει το παντζούρι που ξεμανταλώθηκε και χτυπούσε πάνω στο ντουβάρι. Καθώς άνοιξε, ο αέρας που κατέβαινε από τη μεριά του δάσους, όρμησε μανιασμένος στο μικρό δωμάτιο. Έκλεισε γρήγορα το παραθυρόφυλλο και τυλίχτηκε στο μάλλινο μεσοφόρι της. Σκάλισε τα κάρβουνα στο τζάκι, έριξε ένα κούτσουρο, σκέπασε τα παιδιά κι έβαλε να φτιάξει έναν κριθαρένιο καφέ. Της είχε τάξει πως θα της φέρει καφέ κανονικό από την Καρδίτσα όταν θα ερχόταν για τα Χριστούγεννα. Χαμογέλασε στη σκέψη. Βάλθηκε να φουκαλίζει* (να σκουπίζει), να συγυρίζει, να σιάζει το σπίτι. Το πρώτο φως της μέρας πέρασε μέσα από το ανατολικό παράθυρο την ώρα που έβαζε την κατσαρόλα στην πυροστιά για τον πρωινό τραχανά. Στάθηκε πίσω από το τζάμι και αγνάντεψε. Δεν μπορούσε ακόμη να συνηθίσει τον μεγάλο ασημένιο υδάτινο όγκο πού σκέπαζε τον ορίζοντα από άκρη σε άκρη. Δεν πάει χρόνος που στην ίδια θέση απλώνονταν τα καφεπράσινα χωράφια τους [στο οροπέδιο της Νεβρόπολης] και κάπου στη μέση σερνόταν φιδογυριστός ο Μέγδοβας [ποταμός], με την πορεία του να σημαδεύεται από ιτιές, λεύκες, πλατάνια. Στην απέναντι μεριά της νεογέννητης λίμνης, κοντά στο Τσαρδάκι, δούλευε ο άντρας της. Τρεις ώρες δρόμο με το άλογο πριν γίνει η λίμνη. Αν ήταν αλλιώς, θα τον είχε κάθε βράδυ στο σπίτι, αλλά τώρα πια δεν υπήρχε δρόμος. Μόνο μια βάρκα εξυπηρετούσε τα έκτακτα. Μια βάρκα στ’ Άγραφα! Ποιος να το έλεγε; Άκουσε το νερό να κοχλάζει και γύρισε να ρίξει τον τραχανά. Η καμπάνα στον Αϊ Νικόλα χτύπησε πένθιμα κι αναρωτήθηκε στιγμιαία ποιον γέροντα περίμεναν με τη μέρα να φύγει. Θα ρωτούσε τη γειτόνισσα στον δρόμο για τη βρύση. Ξύπνησε τα παιδιά, κανάκεψε το μικρότερο, το χαϊδεμένο, γέμισε δυο πιάτα τραχανά. Ύστερα ντύθηκε καλά, ποδέθηκε, ζαλώθηκε το γκιούμι* (μεταλλικό δοχείο μεταφοράς υγρών) και κίνησε για τη βρύση. Ο βραδινός αέρας είχε κοπάσει και τουλούπες ομίχλη ανέβαιναν από τη λίμνη προς το χωριό ακολουθώντας ανάποδα τις σούδες* (νεροφαγιές) και τα ρέματα. Στα μαγαζιά διέκρινε κινητικότητα και κόσμο να τρέχει αναστατωμένος. Η καμπάνα εξακολουθούσε να χτυπά πένθιμα. Ένιωσε μια έντονη ανατριχίλα να τη διαπερνά από τον σβέρκο ως τα νεφρά κι έναν κόμπο στο λαιμό. Κοντοστάθηκε και περίμενε. Χωρίς προφανή λόγο, έριξε το γκιούμι δίπλα στη βρύση κι άρχισε στην αρχή να περπατά γοργά κι ύστερα να τρέχει προς την πλατεία. Λέξεις σαν λεπίδια έφταναν στ’ αυτιά της από τις ρούγες και τα σφαλιστά παράθυρα καθώς προσπερνούσε: ‘βάρκα’, ‘λίμνη’, ‘πνιγμένοι’. Δεν ήθελε ν’ ακούσει, δεν άκουγε, έτρεχε προς τον κόσμο. Έτρεχε κι όσο πλησίαζε, η ανάσα της έβγαινε κομμάτια πνίγοντας τη φωνή που ήθελε να ξεφύγει από τα στήθια της. Σαν ζώου μουγκρητό ακούστηκε αυτό που βγήκε από το στόμα της όταν έφτασε στα μαγαζιά κι άρπαξε το μπράτσο του πρώτου που είδε μπροστά της. Ήθελε να ρωτήσει: ‘ποια βάρκα;’ Αλλά δεν υπήρχε άλλη, ήθελε να ρωτήσει ποιοι ήταν μέσα αλλά δεν τολμούσε γιατί φοβόταν την απάντηση. Δε χρειάστηκε να πει τίποτα. Το βλέμμα του συγχωριανού της, που αποτραβήχτηκε απότομα από το δικό της κι έπεσε στο λασπόχιονο του δρόμου, απάντησε σ’ όλα τα ερωτήματα. Είκοσι άτομα, άκουσε, όλοι Νεοχωρίτες εργάτες, δεκαεφτά τον αριθμό, κι άλλοι τρεις κοντοχωριανοί, όλοι πνίγηκαν. Έκανε μεταβολή και στράφηκε προς το σπίτι. Ήθελε να φτάσει στα παιδιά της. Έδιωχνε με βία και θυμό χέρια και πρόσωπα που πήγαιναν να την παρηγορήσουν, να την αγγίξουν, να της μιλήσουν. Δεν ήθελε κανέναν, δεν άντεχε κανέναν. Έκοψε δρόμο μέσα από τη σούδα. Έτρεμε σύγκορμη απ’ το πνιχτό, βουβό της κλάμα καθώς βάδιζε με δυσκολία στο απάτητο χιόνι. Τα πόδια της ήταν ήδη παγωμένα μέσα από τα καουτσουκένια της παπούτσια και τα χοντρά τσουράπια αλλά αυτό ήταν το τελευταίο που την απασχολούσε. Το σώμα της δεν ένιωθε τίποτα καθώς το μέγεθος της πληγής της απώλειας εκμηδένιζε κάθε άλλο ερέθισμα. Σαν απομακρύνθηκε αρκετά από τα σπίτια, άφησε το κορμί της να πέσει στα γόνατα κάτω από μια μισοκαμένη από κεραυνό καστανιά, έβγαλε το μαντήλι, έλυσε τελετουργικά τις μακριές της πλεξούδες, τύλιξε τα δάχτυλά μέσα στα μαλλιά κι έσυρε κραυγή μεγάλη προς τα εκεί που λογάριαζε ότι είναι κι ακούει ο θεός της. Το χωριό σείστηκε από την κραυγή. Δεν ήταν μία. Δεκαεπτά ήταν αλλά υψώθηκαν ταυτόχρονα στον πρωινό αέρα, έσκισαν την παχιά ομίχλη που σκέπαζε τις ράχες κι αντιλάλησαν σε όλα τα Άγραφα. Σαν κάποια εξώκοσμη συνείδηση να ρύθμισε τις λύπες σε μια, ενώ την ίδια στιγμή μια παράξενη βροχή, πηχτή, αποπνικτική, εμμένουσα, μονότονη, αιμορραγούσα θάνατο και πόνο άρχισε να πλανιέται στο αέρα και να πέφτει. Κανένα μάτι στο χωριό δεν έμεινε στεγνό, καμιά καρδιά αράγιστη, κανένα χέρι σταθερό. Για μέρες πολλές, φωνή δεν υψωνόταν μην και ταράξει το πέπλο της θλίψης, μην κι απαλύνει τον αγιάτρευτο πόνο. Μήδ’ άνθρωπος, μήτε ζώο, μήτε φυσικό φαινόμενο διανοήθηκε να χαλάσει το πένθος. Σαν σκιές περνούσαν στον δρόμο οι χωριανοί, με τα μάτια μιλούσαν και με ψιθύρους επικοινωνούσαν. Μόνο οι χαροκαμένες – μάνες, γυναίκες, αδερφές – ένωναν τα χέρια κάθε που αντάμωναν σ’ έναν χορό αρχαίο όλο οργή και πόνο. Με τον καιρό η οργή μαλάκωσε αλλά έμεινε το σκοτάδι στο βλέμμα κάθε φορά που το μάτι αντίκριζε τον τεράστιο υδάτινο όγκο που κάλυπτε τον ορίζοντα προς τη μεριά της ανατολής και κάθε φορά που εκστομίζονταν οι ίδιες κατάρες για τη λίμνη που ‘πήρε τα παιδιά’. Με τον καιρό ο πόνος μαλάκωσε αλλά ποτέ ξανά δε στήθηκε ο φημισμένος μεγάλος κυκλικός χορός στο Νεοχώρι.

THE DROWNED By Pantelis Mitsiou Rendered by Vassilis C. Militsis Unless a human being is sacrificed… The age-old folk tradition, which wants the great works and the great acts that benefit humanity to be entrenched by human sacrifice (cf. The Ballad of Arta’s Bridge), a tragic accident, which occurred at the artificial Tavropos or Plastiras Lake only one year after the completion of the lake dam, has relived in the memories of simple people. Gerontakos The story deals with the tragic accident that took place on St. Nicholas Eve, 1959 in the Megdova Lake (now Plastiras), where a boat carrying people from one shore to the opposite one capsized drowning twenty. A monument has been erected in memory of these unfortunate people sacrificed for the mammoth project of the artificial lake. (Vassilis C. Militsis) She got up to make fast the window shutter, which had come off its hinges and banged against the wall. As she opened the window, the wind blowing from the direction of the forest rushed raging into the small room. She closed the shutter quickly and wrapped herself in her woolen shift. She stoked the embers in the hearth, placed a log in it, covered the sleeping children and prepared to make a cup of barley coffee. He had promised to bring her real coffee from Karditsa for Christmas on his return. She smiled at the thought. She set out to sweep, tidy up and trim the house. The first light of the day shone through the east window at the moment she was putting the kettle on the trivet to make the oatmeal for breakfast. She stood behind the window pane and gazed outside. She still could not get used to that spacious, silvery aqueous volume that covered the vista from one end to the other. Less than a year ago on the same expanse spread their brown-green fields of the Nevropolis plateau, in the middle of which the Megdovas River wound its course snakelike through the plateau flanked by weeping willows, poplars and plane trees. Her husband worked on the opposite shore of the newborn lake, near Tsardaki – three hours ride on horseback, before the construction of the lake. Had it not been for the lake, she would have him at home every night, but now there was no road any more. A boat was used to cater for emergencies. Fancy! A boat in the Agrafa Massive! Who could have believed it? She could hear the water seethe in the kettle and went back to put in the oatmeal grains. The bell of St. Nicholas church began to toll and she wondered which old man was expected to pass away. She would ask later her neighbor on her way to carry water from the public faucet. She woke up the children and pampered the little one, her pet; he filled two dishes with oatmeal. Then she dressed warmly, put on her shoes, lifted the tin ewer on her shoulder and set out for the public faucet. The last night’s wind had abated and wisps of fog rose from the lake to the village following upstream the water rills and the creeks. In the village common she saw a commotion of people running about upset. The church bell went on tolling. A shiver crept from the small of her neck down to her loins and she felt a lump in her throat. She paused and waited. Unconsciously, she left the ewer by the faucet and started walking at first, but then she hurried to the village common. Scattered words like ‘boat’, ‘lake’, ‘drowned’ from the alleys and behind shut windows reached her ears like daggers, as she was scurrying by. She did not hear, refused to listen; she was running towards the crowd of people. As she was running and getting nearer to the people, her breath burned in her throat and choked her voice that was trying to escape from her chest. What she gave full vent to was like the roar of a beast as soon as she reached the green and grabbed the arm of the first one she met in front of her. She meant to ask ‘which boat’ but there was no other boat, she wanted to ask who were in it but she dared not, for she dreaded what she was going to hear. The man did not need to say anything. The villager averting his eyes from hers and looking at the muddy snow of the road answered all her questions. Twenty people in all, he heard, seventeen laborers from Neochori, and three more from the nearby villages were all drowned. She turned around heading for home. He wanted to go to her children. She forcefully and angrily pushed back hands and faces who tried to comfort her, to touch and speak to her. She needed no one; she could stand none. She took a shortcut over a gutter. She trembled all over from the choked, mute sobbing as she plodded through the untrodden snow. Her feet were already frozen in her rubber shoes and thick socks, but that was the last thing she cared about. Her body felt numb as the poignant extent of her loss annihilated every other external stimulus. As soon as she had retreated quiet a distance from the houses, she let her body collapse on her knees under a blackened thunderstruck chestnut tree; she uncovered her head, made loose her long braids, wrapped her fingers in her hair and drew out a long, heart-rending cry in the direction she thought she could be heard by God. The village was shaken by the cry. But the cry was not the only one; seventeen more rang out at the same time, splitting the fog that covered the hills, and made the whole Agrafa Range echo in chorus. An out-worldly conscience seemed to tune all the sorrows into one while at the same time a strange downpour – thick, dull, suffocating, persisting, bleeding death – began to fall. No eye in the village remained tearless; no heart unbroken; no hand steady. For days following no voice arose so as not to disturb the veil of grief; so as not to soften the incurable pain. No man, no beast, no natural event dared spoil the grief. The villagers passed like shadows in the streets and communicated with whispers. Only the bereaved ones – mothers, wives, sisters – held each other by the hand each time they met in a tragic chorus full of wrath and pain. By the time her wrath abated but there remained the gloom in her look every time she stared at the huge water mass that covered the vista to the east and each time she uttered the same curses on the lake that ‘got the children.’ By the time the pain also softened, but never again was the celebrated, great, ring dance staged on the Neochori village common.