Η ΞΕΝΗ ΤΟΥ 1854 - ΤΗΕ 1854 CHOLERA EPIDEMIC IN ATHENS

Η ΞΕΝΗ ΤΟΥ 1854 Εμμανουήλ Λυκούδης (απόσπασμα) Δυστυχισμένη θεοκατάρατη χρονιά. Ποιος θα λησμονήσει τι κακά έσυρε μαζί της; Είναι κάτι χρόνοι, όπου τραβούν οπίσω τους τα βάσανα, τις συφορές, αλυσίδα βαρειά, ατέλειωτη αλυσίδα που σέρνεται στα στήθια. Αφορία από έτη, καταστροφές από σεισμούς, εθνικές ελπίδες ξεριζωμένες, η ληστεία να βράζει στην Ελλάδα απ’ άκρη σ’ άκρη. Να μπαίνουν οι ληστρικές συμμορίες μέσα στας πόλεις, στας Θήβας, στη Λιβαδιά, στα Μέγαρα, η ξένη Κατοχή υβριστική να πατεί κατάστηθα τη χώρα, χωρίς ούτε καν να πνίξει τη μαύρη διχόνοια! Και όμως δεν ήσαν αρκετά αυτά. όχι. Πίσω ήταν το πλιό φαρμακερό ποτήρι. Ήταν γραφτό να στήσει στον άμοιρο, στον πολυβασανισμένο τούτο τόπο, το μαύρο τσαντίρι της, στριγγλιάρα γύφτισσα, η πρασινοκίτρινη αμαζόνα του θανάτου, η Επιδημία. Κρυφά κρυφά, για να κάμει πρώτη γνωριμία μαζί μας εταξίδεψε από τη Μασσαλία έως στη Μάλτα μαζί με τον Μαυροκορδάτο, που ήρχετο από τη Γαλλία για να παραλάβει την Κυβέρνηση. Έτσι το έγραφαν τουλάχιστον του τέλους Ιουνίου του 1854 οι εφημερίδες. «Ο κύριος Μαυροκορδάτος αναχώρησας εκ Μασσαλίας ηναγκάσθη να μείνει εις Μελίτην, διότι εν των μεταξύ απεβίωσαν εν τω ατμοπλοίω τρεις στρατιώται εκ χολέρας». Αλλά το βαπόρι εκείνο δεν έφερε τη χολέρα στην Ελλάδα. Δεν ελευθεροκοινώνησε στη Σύρα που ήταν για να φτάσει. Πώς μας ήρθεν η θεοκατάρατη Ξένη; Πολλά λένε. Αλλά περισσότερο επιστεύθηκε πως μπήκε κρυφά επιβάτης και κρύφτηκε κάτω βαθιά, στο μπαλαούρι, μέσα σε μία καμαρωμένη φρεγάδα, χυτή, χαριτωμένη, που ήρχουνταν στον Πειραιά φορτωμένη στρατό για την Κριμαία. Αχ! Έπρεπε στου κάβου Μαλιά τα κρεμαστά τα βράχια να εύρει μαύρη βαθιά καταβόθρα, τη μανιωμένη θάλασσα, τόσο βαθιά που να μην αποφανεί ούτε το πόμολο του μεσιανού της καταρτιού, για να μη γλυτώσει η Μαύρη Ξένη, για να μη φτάσει να φέρει σ’ αυτό το δύστυχο τον τόπο την ερήμωση. Όμως αλλιώς ήταν γραφτό. γι’ αυτό ακίνδυνα εκαβατζάριζε τον κάβο Μαλιά, κι ανέβαινε περήφανα με ίσια την πλώρη για τον Πειραιά. Κι ανάσαιναν οι ανατολικές στεριές του Μοριά. και της έστελναν της άπιστης φρεγάδας σα γλυκοφίλημα τον ανασασμό τους, το γλυκό ελληνικό μαϊστραλάκι, όπου της φιλούσε τα ολόλευκα πανιά όλα απλωμένα στο φύσημά του, από τον κόντρα φλόκο ως στη μπούμα, από τον τρίγκο και τη μαΐστρα ως στους κούντρους. Τα δελφίνια έπαιζαν τρελά εμπρός στην πλώρη της κι οι γλάροι εφτερούγιζαν χαρωποί ανάμεσα στα ξάρτια της. Περηφανεύουνταν η εύμορφη φρεγάδα και έγερνε καμαρωμένη από τη δεξιά πλευρά. Τα νερά τα γαλαζοπράσινα, νωθρά, κοιμισμένα, ότι και τα ξύπναε η πλώρη της η χυτή. και παραμερούσαν με γλυκομουρμούρισμα σα ντροπαλά, ενώ εγλίστραε απάνου τους σα νεροφίδα η εύμορφη φρεγάδα. Φαίνεται πως δεν άργησε πολύ να ρίξει άγκυρα στον Πειραιά. Γιατί στις 6 Ιουλίου εκολλούσαν στους τοίχους των Αθηνών χαρτιά και, αφού το τύμπανο εξεκούφαινε τον φοβισμένο κόσμο, ένας κήρυξ εδιάβαζε στα σταυροδρόμια: Αριθ. 79 ΒΑΣΙΛΕΙΟΝ ΤΗΣ ΕΛΛΑΔΟΣ Το Υπουργείον των Εσωτερικών προς τους Νομάρχας του Κράτους Σπεύδομεν με λύπην μας να σας κοινοποιήσομεν, κύριε Νομάρχα, ότι εις τον Πειραιά από προχθές εφάνησαν τινά περιστατικά εμφαίνοντα χολέραν. Η Κυβέρνησις έλαβε τα συντονότερα μέτρα κ.λπ.». Αυτά τα τινά περιστατικά ήσαν καμιά τριανταριά θάνατοι την ημέρα εις τα νοσοκομεία και εις την πόλιν. Τα συντονότερα μέτρα ήσαν ότι δεν είχαν την άδεια να έλθουν από τον Πειραιά οικογένειες και κατοικήσουν εις τας Αθήνας, μπορούσαν όμως οι άνθρωποι να συγκοινωνούν ελεύθερα για τις δουλειές τους στα δύο πόλεις, φθάνει μόνον, όταν ανέβαιναν από τον Πειραιά να τους κύτταζε στα μάτια ένας γιατρός που εστέκετο εκεί που είναι τώρα το γκαζ. Αλλ’ απ’ αυτή την ενόχληση είχαν απαλλαχθεί όλοι του στρατού της Κατοχής, γιατί γι’ αυτούς θα ήταν αυθάδεια ένα τέτοιο μέτρο. Αλλά και οικογένειες ήρχοντο ελεύθερα στας Αθήνας, όταν είχαν μαζί τους κανένα στρατιώτη ξένο. Και όμως και με όλες αυτές τις ευκολίες άργησε να ανέβει στας Αθήνας η Ξένη. Λες και βαριότανε χορτάτη από τον τρύγο που έκανε στον Πειραιά. Αλλά στο τέλος, αφού έως εις τας 20 Αυγούστου ερήμαξε τον Πειραιά, ελούφαξε και μόλις εις το τέλος Σεπτεμβρίου άρχισε να τρυγά εις τας Αθήνας τα πρώτα πριμαρόλια του θανάτου. Εν εις τας 29 Σεπτεμβρίου εις την οδόν Λυσικράτους. άλλο εις τας 12 Οκτωβρίου εις την οδόν Νίκης και τρία ή τέσσερα εις το Γεράνι εις τας 16 Οκτωβρίου. -Έτσι πρώτα πρώτα χτυπούσε ανάρια, σκόρπια. Λες κι εδοκίμαζε τη δύναμή της. Έπειτα για μερικές ημέρες άφηνε να λησμονηθεί. Ήθελε να κάμει τον κόσμο να ξεθαρρέψει, όπως το θηρίο αφήνει λάσκο στο θύμα του να δοκιμάσει τη φυγή, για να το σπαράξει έπειτα σ’ ένα πήδημα με περισσότερη ευχαρίστηση. Ο κόσμος εξεθάρρευε και εγύριζε η γαλήνη στα πρόσωπα και το χαμόγελο στο στόμα. Μα αυτή έβοσκε σαν την κρυμμένη τη φωτιά, ελούφαζε σαν την τίγρη πριν χυμήσει, εσέρνουνταν κρυφοδάγκατη οχιά. Εις τας 21 Οκτωβρίου ξέσπασε αχόρταγη. Παράλυσε τότε τις ψυχές ο κρύος φόβος και όσοι ημπορούσαν εζήτησαν σωτηρία στη φυγή. Δεν ήταν φυγή πολέμου αυτή. δεν θα πατούσε τας Αθήνας ο εχθρός, ούτε ακούονταν από μακριά κούφια, βουβή, του κανονιού η βροντή. Αλλά τον ένιωθε χωρίς να τον βλέπει τον εχθρό ο άμοιρος ο κόσμος, παντοδύναμο σαν τον Θάνατο. Και έφευγεν. Η Ιερά οδός, η οδός των Πατησίων, της Κηφισιάς, του Μαραθώνος, κάθε δρόμος που έφερνε σ’ ένα χωριό της Αττικής ήτο γεμάτος από κάρα, αμάξια, φορτηγά ζώα, πεζούς, παντού μία ατέλειωτη αλυσίδα, που εσέρνουνταν και σήκωνε παχύ, ουρανόψηλο τον κουρνιαχτό. Κλάμα και θρήνος παντού. τα πράγματα ριμμένα άνω κάτω με την τρελή βία του φόβου, σαν σε πυρκαγιά, μέσα στ’ αμάξια. Ό,τι πρόφθασε ο καθένας. Ω, τα ελεεινά καραβάνια της συμφοράς! Πολλοί δυστυχισμένοι, που δεν είχαν τις τρακόσες ή τετρακόσες δραχμές που είχε φθάσει το αγώι ενός αμαξιού έως εις τα περίχωρα, έφευγαν φορτωμένοι ολίγα ρούχα στον ώμο, ένα καλάθι με ψωμί στο χέρι, κι οι γυναίκες έσερναν τα παιδιά. Ακολουθούσαν και κάτι αραχνιασμένοι γέροι και γριές, ξεκλειδωμένες υπάρξεις, κουρέλια της ζωής, που δεν είχαν μεγάλες ελπίδες ότι θα τραβήξουν μακριά. Αλλά η ζωή είναι φως. Αποχαιρετώντας τη ζωή ο Αίας του ηλίου το φως αποχαιρετούσε, για τούτο είναι μεγάλη η αγάπη της ζωής στις φωτεινές τις χώρες, που τις σκεπάζει γαλάζιος, ηλιοχρύσωτος ουρανός. Τριάντα χιλιάδες ψυχές είχαν τότε αι Αθήναι. Δεν έμειναν μέσα στην πόλη περισσότερες από οκτώ. Μακριά, μακριά από το φαρμάκι που ξερνάει ο ανασασμός της θεοκατάρατης της Ξένης. «Η ξένη του 1854», Διηγήματα, Νεφέλη, Αθήνα 1990, σ. 57-61.

THE BANE OF 1854 Emmanuel Lykoudis (1849-1925) [Greek author] From his short story “Hê Xenê of 1854” Rendered by Vassilis C. Militsis (Βασίλης Μηλίτσης) Foreword The epidemic of cholera in Athens (1854) belongs to the third cholera pandemic (1839-1856), which started from Bengal (India) in 1839, spread worldwide to Middle East, Russia, struck the Western Europe and furthermore North and Latin America. In 1854, the pandemic moved from France to Greece and Turkey, by French troops returning from the Crimean War. Cholera first affected the port of Piraeus and soon reached Athens. In 1854–59, following the Crimean War, Piraeus was occupied by the Anglo-French fleet allegedly to forestall Greek expansionist intentions. A woebegone, God-cursed year. Who will forget the misfortunes that year brought? There are some years that drag along sufferings and calamities, an endless heavy chain of them strung around our chests. Years of failing crops, earthquake devastations, uprooted national expectations and banditry prevailing throughout the country. Gangs of bandits raided the towns of Thiva, Livadia, Megara, not to mention the foreign insolent occupation [of Anglo-French troops] that crushed the nation, not even being able to quell the grim discord among the various political factions! And all those were not enough, for the most venomous cup was to follow. It was fated that the despicable witch, the ashen Amazon of Death – the epidemic –  pitch her black tent in this unfortunate, long-suffering place It traveled furtively to make its first acquaintance with us from Marseilles to Malta with Mavrokordatos, who came from France to take charge of the government. That was what the papers wrote at least by the end of June in 1854. “Embarking at Marseilles for Greece, Mr Mavrokordatos had to stay in quarantine at Melite [?], because three soldiers had died of cholera on the steamer.” But it was not that ship that brought the cholera to Greece. She did not dock at Syros where she was scheduled to arrive. Then, how did the God-accursed alien Bane visit us? Many rumors have it that a passenger sneaked in and hid deep in the hold of a well built, graceful frigate that was heading to Pireaus carrying troops from Crimea. Ah! Would that she had foundered deep in the black trench of the raging sea by the bluffs of Cavo Malias. Would that she had sunk into such an abyss that not even her main mast top could be visible so that the Black Bane could not have reached this ill-fated place and brought its devastation. But our country was ill-starred; that is why she safely weathered Cavo Malias and was plodding proudly in the direction of Pireaus. The eastern coast of the Peloponese breathed and sent, like a sweet kiss, the unfaithful frigate its fair northerly wind that kissed her snow-white sails, stretched from the jib sail to the boom, from the fore and mainsails to the topgallant sails. The frolicsome dolphins played before the prow and the sea gulls fluttered merrily among her rigging. Fair and proud, the frigate listed gracefully to starboard. The blue green waters, indolent and drowsy, were roused by the ship’s shapely bows; and they parted asunder with a soft, shy splash as the pretty frigate glided on them like a water snake. Shortly she dropped anchor at Piraeus. On July 6, placards were posted on the walls in Athens and the drums made a deafening din upon the ears of the terrified populace, while a crier boomed out in the crossroads: Article 79 KINGDOM OF GREECE The Ministry of Interior. To the Prefects of the State: We regret herewith to inform you that at Piraeus have been some cases leading to cholera. The government has taken the appropriate measures… These some cases were about forty deaths a day in the town hospitals. The appropriate measures were the barring of families from going from Piraeus and staying in Athens; but workers, professionals and self-employed could freely commute to both cities, provided they had their eyes examined by a doctor stationed on the city borders. The forces of occupation had been exempted from this inconvenience, for their impudence and arrogance went beyond all measure. Even families accompanied by an Anglo-French officer could freely go up to Athens. Despite such lenient measures, the Bane took its time to break out in the capital; as though it had been satiated by the Piraeus harvest and was weary to ascend to Athens. By August 20 the Bane had laid Piraeus waste and after some respite it began to take its toll in the capital right at the end of September.  On September 29 there was one death in Lysikratous, another one died in Nikis Street on October 12 and three or four more at Gerani on October 16. At first it struck loosely as if it tested its power. After a couple of days it lay dormant. Perhaps it let people feel safe like a predator that stalks its prey and as the poor creature dares to get free, the brute pounces on and devours it with more relish. The people began to feel comfortable and grew restful and carefree. But the Bane was a smoldering fire, a lurking tiger before springing on its victim, an insidious slithering venomous viper.  On October 21, it broke out rampant. Gelid fear paralyzed the people’s souls; those who could, they sought safety in fleeing the city. They were not running away from war. No tangible enemy was invading Athens. No distant cannon mutter could be heard. The ill-fated people felt an unseen foe, as omnipotent as Death. And they were continually fleeing. Every street in Athens that led to a countryside village in Attica was crowded with carts, coaches, pack animals and people on foot – everywhere an endless chain that crawled and raising clouds of dust as high as the sky. Weeping and ululation was heard all over the way. Things had been thrown on the vehicles helter skelter in mad panic as though a fire had broken out. Each took whatever he could lay his hands on. Oh, the miserable trail of woe! A host of unfortunate ones that could not afford to pay for a carriage to take them to the countryside walked away with a bundle of clothes and a hamper of bread loaves on their shoulders while the women dragged their children by hand. There followed a few decrepit old men and women, disjointed entities, tatters of life, with very few expectations to reach their destinations. However, life is sweet light. When in the Homeric poems Ajax bade farewell to life, he actually said farewell to the sun light, for the sun light is the great love of life in the sun bathed countries that are dominated by a blue and sun golden sky. At those times Athens was inhabited by thirty thousand souls, of which not more than eight thousand had stayed behind. The rest were fleeing from the virulence vomited by the breath of the god-accursed Bane. “Hê Xenê of 1854” Short Stories, Nefeli Publ. 1990, pp. 57 – 61.