Η ΘΥΣΙΑ
Το όνειρο
Μη, ορέ ! . . .
Ο Γιάννης Γούναρης έβγαλε στον ύπνο του σπαρακτική κραυγή. Και σύγκαιρα πήδησε ορθός με τα μαλλιά σηκωμένα, το πρόσωπο χλωμό, άδραξε το γιαταγάνι κι έριξε φονικό βλέμμα γύρω ζητώντας να χτυπήση επίβουλο εχθρό. Μα το θαμπό του λύχνου φως έδειξε τα πάντα ήσυχα μέσα στη σκηνή.
Το πανί κατέβαινε τεντωμένο, σφιχτοδεμένο στη γη και μόλις τάραζε από τα λαχτίσματα του ανέμου. Οι σύντροφοί του, οχτώ δέκα Γκέκηδες, όλοι κοιμόνταν βαθιά τυλιγμένοι στις φλοκάτες.
Δίπλα τ’ άρματά τους, γιαταγάνια γυριστά και καριοφίλια μακρύτερα άλλα Φλωροκαπνισμένα κι άλλα φτωχικά, έμοιαζαν τους δράκοντες, που συντροφεύουν άγρυπνοι τον ύπνο του βασιλόπουλου.
Ο Γούναρης στάθηκε ακίνητος. Συνήρθε η ψυχή, μα η καρδιά χτυπούσε δυνατά και το μεδούλι των κοκάλων ήταν παγωμένο από το όνειρο.
Ο Γιάννης Γούναρης από χρόνια δούλευε στο σπίτι του Ομέρ Βρυώνη.
Ήταν κυνηγός του. Στα Γιάννινα στόλιζε συχνά το τραπέζι του πασά με κρέας του αγριογούρουνου και του ελαφιού, με τ’ αβρά στηθούρια των παπιών και των κοτσύφων. Και τώρα μέσα στου στρατόπεδου την ανήμερη ζωή τον έτρεφε με λαγούς και αγριοπούλια, όσα δεν έδιωξε μακριά του πολέμου η ταραχή και των αρμάτων ο σάλαγος.
Μα ο πασάς, για να τον έχη πιστό του δουλευτή, κράτησε στην Άρτα τη γυναίκα και τα τρία παιδιά. Η γραμματαλλαγή δεν ήταν δύσκολη. Ο στρατός κατεβαίνοντας από την Ήπειρο στο Μεσολόγγι σα γοργοπόταμο σάρωσε κάθε ταμπούρι επαναστατικό. Πρωτάτα έφυγαν είτε ακολούθησαν απελπισμένα το κατακτητή, τα χωράφια κάηκαν, όσοι αντιστάθηκαν έπεσαν νεκροί, όσοι δειλοί χώθηκαν στου δάσους τις κρυψώνες. Τώρα καταυλισμένο κατακαμπίς έχει αμπόδιστα τις τροφές και τα πολεμοφόδια και τη γραμματαλλαγή του από πάνω. Και ο κυνηγός είναι ήσυχος.
Όμως το επαναστατημένο χώμα δε βγάζει μόνο άνθη και καρπούς. Το αίμα των ανδρείων, που ρουφά, δεν το κρατεί εγωιστής στα σπλάχνα του, μα τ’ απορρίχνει πύρινο σε νέα σώματα. Λίγος καιρός πέρασε -μήνες τρεις- και νέοι απόστολοι κηρύχνουν την επανάσταση και αντρειεύουν τους δειλούς. Της Ρούμελης το χώμα αναταράζεται πάλι και δεν αφήνει το Σουλτάνο να κοιμηθή ξένοιαστος. Όχι !, τροφές και πολεμοφόδια δεν κατεβαίνουν πια, μα ούτε και πουλί μαντατοφόρο στο στρατόπεδο.
Απελπισία κι ανοχή δέρνει παντού. Πλημμύρες και χιονόνερα, πείνα και γύμνια και κακομοιριά, αρρώστιες λογής λογής βασανίζουν το δόλιο ασκέρι. Μα του Γούναρη την ψυχή μια τη δέρνει απαντοχή: Πώς να βρίσκεται η γυναίκα και τα παιδιά του; Είναι γερά, είναι άρρωστα; ζουν ακόμα ή τα θέρισε η αρρώστια; μην τα σκότωσαν οι αλλόθρησκοι; Ύπνο δεν έχει στα ματόφυλλα, δεν έχει γαλήνη στην καρδιά.
Απόψε μόλις έγειρε στο αχερόστρωμά του, όνειρο κακό ήρθε να του φαρμακώση τη ζωή. Είδε γυναίκα και παιδιά σε χαράς, τραπέζι. Τρώνε και πίνουν, γελούν και χαχανίζουν ασυλλόγιστα. Χρυσοΰφαντα έχουν τα φορέματα, λαμπρά τα μάτια, ροδοκόκκινα και δροσερά σαν την αυγή τα μάγουλά τους. Του άμοιρου πατέρα η καρδιά αναγαλλιάζει, υποφέρει ό,τι υποφέρει αυτός. Ας ζουν τουλάχιστο ευτυχισμένα τα μικρά του ! . . .
Μα εκεί κοντά στο τραπέζι φτερωτός δράκοντας προβαίνει από τη γωνιά. Τα ορθάνοιχτα μάτια του τινάζουν σπίθες· το χρυσοπράσινο δέρμα του μαγνητίζει, το στόμα του χάσκει να καταπιή το άπειρο. Σέρνεται στο πάτωμα επίβουλο· κουλουριάζεται δισταχτικό· μακραίνει και άξαφνα σηκώνεται ολόρθο και χύνεται στα παιδιά! Ο νοικοκύρης θέλει να φωνάξη, μα δεν μπορεί. Παράλυτα έχει τα γόνατα, τα χέρια, τη λαλιά. Όμως στον άφευκτο κίνδυνο ρίχνει δυνατή κραυγή σαν κεραυνό από τα στέρνα του:
- Μη, ορέ . . .
Και τινάζεται ορθός να δράμη να τους σώση. Μα στη γαλήνη, που απλώνεται γύρω, μένει ακίνητος. Πιάνει το καταϊδρωμένο μέτωπο, τα παγωμένα μέλη, την αβάσταχτη καρδιά του και σταυροκοπιέται.
- Θεέ μου, βάλε το χέρι σου !
- Τι έχεις μωρέ φίλε, και ουρλιάζεις έτσι; ακούεται δίπλα του φωνή μισοκομμένη.
Ο Αλή Αγάς, που κοιμόταν εκεί, ξύπνησε στη φωνή κι απορούσε, αν είναι στα συγκαλά του ή τον χτύπησε κανένα αερικό το Γούναρη.
- Α ! όνειρο με τρόμαξε, όνειρο κακό ! απάντησε εκείνος.
Διπλοκάθισε στο αχερόστρωμά του ο Αρβανίτης, πλάγιασε κοντά ο κυνηγός, έβγαλαν καπνό, άναψαν με το πυροβόλο τα τσιμπούκια τους κι ο Γούναρης με ανατριχίλα του διηγήθηκε τ’ όνειρο.
Ήτανε πολύν καιρό φίλοι αχώριστοι. Μαζί ακολουθούσαν το Βρυώνη στην αυλή του Αλή πασά και στον πόλεμο ˙ ίδια είχαν τη ζωή και τους πόθους. Δούλευαν, για να ζήσουν και να θρέψουν τις οικογένειές τους. Τίποτε άλλο. Όπως κι αν ήρθαν οι καιροί κι άλλαξαν τα πρόσωπα κι αν χωρίστηκαν της φυλής τους τα ιδανικά, έμειναν εκείνοι ίδιοι κι απαράλλαχτοι. Η καθημερινή ζωή με τις απαιτήσεις και τα φαρμάκια της δεν άφησε να μαντέψουν καθόλου τη μεταβολή, να γνωρίσουν τις μεγάλες ελπίδες, που σηκώθηκαν ανεμόφτερες κι έτρεχαν ζητώντας ανοιχτόν αέρα μακριά από τη σκλαβιά. Έφτανε του ενός, πως έσερνε το κεφάλι στους ώμους και του άλλου πως πολεμούσε και χόρταινε λάφυρα. Ποιος ήταν ο αφέντης και ποιος ο δούλος, δε φρόντιζαν. Ακολουθούσαν κι οι δυο τη ζωή αδερφωμένοι, για το αύριο αδιάφοροι, όπως τα καματερά, που ακολουθούν του ζευγολάτη το θέλημα.
- Μη φοβάσαι, φίλε, είπε ο Αρβανίτης, σαν άκουσε καλά τ’ όνειρο. Τα παιδιά σου δεν παθαίνουν τίποτε. Το φίδι φίλος είναι· τα παιδιά σου φίλος τα φυλάει. Μη φοβάσαι.
Ο Γούναρης κούνησε το κεφάλι.
- Τι φίλος, που πήγε να τα χάψη, αγά μου ! είπε ανατριχιάζοντας ως το κόκαλο.
- Σώπα και θα τα ιδής γρήγορα. Αύριο μεθαύριο ξεμπερδεύει κι αυτό. Γρίκα το μυστικό. Έπαψαν πια τα ψέματα. Τα είπαμε ορθά κοφτά στους πασάδες. Ή παίρνομε σύνωρα το κάστρο ή το στρίβουμε. Δε θα σαπίση στο βάλτο η παλικαριά της Γκεκαριάς. Όχι !
Και αγανακτισμένος εξακολούθησε με θυμό:
- Μεθαύριο θαμπά κάνομε την έφοδο. Έχουν Χριστούγεννα κι οι ραγιάδες θα βρίσκωνται όλοι στις εκκλησίες. Το κάστρο είναι αφύλαχτο και το παίρνομε στο φύσημα. Δε λέω, πως είναι καλά έτσι ˙ δεν είναι παλικαριά και δεν πρέπει στους Αρβανίτες. Μα οι πασάδες δε θέλουν, τι να γίνη !
Και επειδή έβλεπε τον κυνηγό συλλογισμένο, δίχως να δείχνη χαρά η δισταγμό στα λόγια του, χτύπησε ελαφρά τον ώμο του κι είπε χαμογελώντας:
- Σε λίγες μερούλες, Γούναρη, - άκου, που σου λέω εγώ !- θα τις χαρούμε τις οικογένειές μας.
Η καμπάνα
Ο ήλιος ανάτειλε τώρα πίσω από το βουνό. Μαύρος ήλιος άφωτος και θλιμμένος, σα να πενθή κι εκείνος του επαναστατημένου Γένους την αγωνία. Συγνεφιασμένος ο ουρανός, καταχνιασμένα τα ουρανοθέμελα ρίχνουν χρώμα σκοτεινό και παραπονεμένο στη γη και στη θάλασσα, στα δένδρα του κάμπου και στο κάστρο, στην πέτρα του βουνού και του Φίδαρη τα νερά, στο χορτάρι της λαγκαδιάς και της ακρογυαλιάς τον άμμο.
Η Βαράσοβα μαυροκόκκινη δεξιά˙ ο Ζυγός αντίκρυ σπανός και καψαλισμένος από το φιο του χειμώνα και το δαυλί του πορθητή· τ’ ᾽Αντελικιώτικα βουνά δίπλα προσκυνημένα και αντίπερα ο Μωριάς, στέκουν συλλογισμένα κι ανήσυχα για του Αγώνα το τέλος. Κι ανάμεσα στης θάλασσας το χαλκόχρωμο πρόσωπο και στα παχνιασμένα στήθη του κάμπου, εδώ τα καράβια του Γιουσούφ πασά κι εμείς άρματα της Αρβανιτιάς φαίνονται έτοιμα να σφίξουν στα σιδερένια στέρνα τους την πόλη, ώσπου να ξεψυχήση.
Δώδεκα χιλιάδες την πολεμούν. Νυχτοήμερα τα κανόνια βροντούν και τα τουφέκια αστράφτουν και λάμπουν τα σπαθιά και ουρλιάζουν τα πολεμοθρεμμένα στήθη μπροστά στο χάντακα. Οι μπόμπες νυχτοήμερα κατεβαίνουν στα σπίτια, αναποδογυρίζουν τις στέγες, γκρεμίζουν τους τοίχους, σκορπούν στάχτη τα έπιπλα και τους κατοίκους. Τα βόλια σκαλίζουν το χώμα και ρίχνουν κάτω τα κορμιά τα γιαταγάνια ξεσχίζουν τα τείχη, θρυμματίζουν τις πολεμίστρες και βάφονται στο αίμα και στον πηλό. Μα η πόλη χαλκόστερνη στέκει στη γη της, αδιάφορη στη λύσσα του εχθρού και του χάρου τις σαΐτες. Μέσα της έχει το Μαυροκορδάτο και το Μάρκο Μπότσαρη˙ μέσα της το Γρίβα και τους Μωραϊτες οπλαρχηγούς.
- Ή τρόπαιο νίκης ή νεκροκρέβατο εδώ ! είπαν όλοι στο πρώτο φανέρωμα του εχθρού. Και το έκαμαν ως σήμερα. Τι θα γίνη αύριο, ποιός το ξέρει;
Μα ο Γιάννης Γούναρης δε σκέφτεται γι’ αυτά. Δεν τον μέλλει τέσσερα. Το φως της ημέρας, που έδιωξε τον ύπνο από το στρατόπεδο, από του κυνηγού την ψυχή δεν έδιωξε τη λαχτάρα.
Με το τουφέκι στην αγκαλιά πλαγιασμένο, ζωσμένος ταμπαρουτόσκαγα, με το σακούλι στον ώμο βγήκε να κυνηγήση, για να θρέψη τον αφέντη του. Γυρίζει στα ριζώματα του Ζυγού, πηδά χαντάκια και τάφρους, δρασκελά κορμόδεντρα, ανεβαίνει σε ράχες, ροβολά στα λακκώματα πάντα ανήσυχος.
Τα κυνηγάρικα σκυλιά πολλές φορές γαύγισαν, για να κράξουν την προσοχή του. Πολλές φορές γοργοπόδης ο λαγός έφυγε από το χαμόκλαδο· πολλές φορές, η ξυλόκοτα φτεράκισε μπροστά στην κάνα του. Μα δεν έχει το νου να σηκώση το τουφέκι. Πουλιά διάβηκαν κοπάδι από το κεφάλι του· μα δε γυρίζει μάτι να τα ιδή. Η ψυχή δεν έχει όρεξη ν’ ακολουθήση το σώμα του. ᾽Αλαφρή πετιέται μακριά στης Άρτας τα στενά σόκακα, τα σπίτια τα κλειστά, και πάσχει να βρη τη φτωχή οικογένειά του, μπορεί νεκρή, ίσως, παγωμένη κάτω από μάτι του δράκοντα. Ω, ναι ! πολύ καλά το γνωρίζει. Δράκοντας είναι ο πασάς, που την κρατεί στα νύχια του. Ίσως δε την έπνιξε ακόμη, δεν την κακομεταχειρίστηκε μα μπορεί να το κάμη. Φτάνει μόνο να υποψιαστή.
- Αχ και να τελείωνε! ψιθύρισε με βαρύ αναστεναγμό. Ναι· να τέλειωνε μια ώρα αρχύτερα το βάσανο! Να έπαιρναν το κάστρο οι εχθροί ! Ο πασάς θα γυρίση στην Ήπειρο και μαζί θα γυρίση ο Γιάννης Γούναρης, στην οικογένειά του. Η καρδιά του άμοιρου γονιού πλημμύρισε από αναγάλλιαση σ’ αυτή τη σκέψη. Μια στιγμή πίστεψε, πως ήταν η ώρα του γυρισμού. Ολόχαρος ο νους του βλέπει ένα ένα τους τόπους, που θα διάβαινε. Να την και η Άρτα! Αχ, να κι η γυναίκα, τα παιδιά του, ζωντανά! Για δες, πώς τρέχουν να κολλήσουν απάνω του!
Μπαμ! βρόντηξε το τουφέκι του ξυπνώντας τη λαγκαδιά. Ένα ζευγάρι ξυλόκοτες έπεσαν, σερνικό και θηλυκό πλάι πλάι με ματωμένο το στήθος, σπασμένα τα φτερά, με μάτια νυσταγμένα. Έτρεξε, τα σήκωσε στα χέρια του, τα ψηλαφά, να ιδή το πάχος τους. Κι εκεί, που σφαλούν τα μάτια στον αιώνιο ύπνο και τα ράμφη ανοίγουν, για να ρουφήξουν στερνόν αέρα στα φλογισμένα σωθικά τους, τα ρίχνει στο σακούλι του. Έπειτα χαρούμενος τρέχει να ζητήση άλλο κυνήγι και συλλογίζεται τα φιλέματα, που θα πάρη το βράδυ από τον αφέντη του.
Μα έκοψε το δρόμο και τη χαρά του απότομα καμπάνας κλαγγή χύθηκε γέμισε πέρα ως πέρα τον κάμπο. Ο Γούναρης ξαφνιάστηκε γύρισε ζερβόδεξα το κεφάλι, ζητώντας να γνωρίση πούθε ερχόταν. Πρώτη φορά την άκουε. Ο κατακτητής από αιώνες τώρα αρνήθηκε στους χριστιανούς της εκκλησίας τη φωνή, να μη θυμίζη στο ραγιά ουράνια παρηγοριά κι επίγεια βυζαντινή βασιλεία! Έσπασε τις καμπάνες λιανά κομμάτια· γκρέμισε τα καμπανοστάσια. Όπου κι αν γύρισε ο κυνηγός, σε χωριά και πολιτείες, καμπάνα δε γνώρισε˙ κλαγγή της δεν άκουσε. Μα το αίμα το προαιώνιο, το χριστιανικό, που πέρασε στη σάρκα του από γενεές γενεών, ξαφνιάστηκε τώρα στον ήχο σαν βαρυκοιμισμένος πολεμιστής στη σάλπιγγα. Το σώμα του ανατρίχιασε, αναταράχτηκε η καρδιά. Α, ναι, τη γνώρισε˙ είναι καμπάνα χριστιανική και έρχεται από την πόλη μέσα.
Άγρυπνοι την πολεμούν εχθροί, στεριά και θάλασσα. Της έκοψαν το ψωμί, τα βόλια, την μπαρούτη, της έκοψαν τη βοήθεια. Μα εκείνη ακόμα πολεμά. Πολεμά και ζη ελεύθερη. Όσοι νεκροί, θάφτονται βαθιά στο χώμα της. Όσοι ζωντανοί, χαίρονται στα καλά του ήλιου και γλεντούν. Σήμερα ελεύθεροι, αύριο νεκροί· τι πειράζει; Σήκωσαν τα εθνικά λάβαρά τους στον αδούλωτο αέρα, στήλωσαν τα θρησκευτικά τους σήμαντρα και πανηγυρίζουν. Αύριο γεννιέται ο Χριστός, ο λυτρωτής του κόσμου. Της γης τους λυτρωτές, αυτοί, των ιερών τους τάφων, των οικογενειακών βωμών, δοξολογούν το μέγα Βρέφος, που δίδαξε να περιφρονούν το θάνατο του ενός για το λυτρωμό του άλλου.
Ο Γούναρης χαμήλωσε το τουφέκι του ακούμπησε στη κάνα το χέρι και κοιτάζει εκεί κατά την πόλη, αγγελόφερτος απλώνει το βλέμμα του αδούλωτο και βλέπει εκστατικός. Δεν αντικρίζει πια τη στενή λουρίδα του Μεσολογγιού. Βλέπει την ελληνική γη πέρα ελεύθερη κάτω από ένα στέμμα και μια σημαία. Και είναι το στέμμα ο δικέφαλος αετός. Κι είναι η σημαία η γαλανόλευκη. Ελευθερία εκεί. Ελευθερία και Ειρήνη. Οι γονέοι χαίρονται τα παιδιά και τα παιδιά τους γονέους. Τα νιάτα ζευγαρώνουν, χτίζουν θεμέλιο ακλόνητο τα γεράματα. Ο πατέρας κοιμάται ήσυχος στην κλίνη του κι ο δούλος τρυγά τους καρπούς της γης, δίχως το φόβο του χωροφύλακα και δίχως του δεκατιστή το μέτρημα. Μαζί με την κλαγγή έχει ο κυνηγός γύρω του μυρτάς και λιβανιού μοσκοβολάδα και τη ρουφά λαίμαργος, σαν ηλιοψημένο φύλλο στη δροσιά. Η καρδιά του ανοίγεται στο μυστήριο. Πότε θ’ απολάψη κι εκείνος τη ζωή, που χαρίζει η Ελευθερία στα τέκνα της;
- Α, πότε ! . . . ψιθυρίζει ταπεινός και δακρυσμένος.
Μα βλέπει αγνάντια του το στρατόπεδο των εχθρών με τα κανόνια στημένα και πυκνή καταχνιά πλακώνει τ’ όνειρό του. Το δένδρο της Ελευθερίας δεν άνθισε ακόμα εκεί φυτεύτηκε, μα δεν έκαμε καρπούς. Όφις κακός παραμονεύει στη ρίζα, βούλεται να το μαράνη. Το είπε ξάστερα ο Αλή - αγάς. Αύριο θα κάμη την έφοδο ο Τούρκος.
- Αν το ήξεραν ! συλλογίστηκε.
- Ναι, αν το ήξεραν, να μην αφήσουν αφύλαχτο το κάστρο. Αν το γνώριζαν, να μη πάνε στις εκκλησιές, παρά στους πύργους· να μην πάρουν κεριά στο χέρι, παρ’ αστόμωτα σπαθιά, να μην ψάλουν τροπάρια στο Χριστό, μα τραγούδια τρανολάλητα στον Άρη, τον προγονικό θεό τους. Οι εκκλησιές είναι των ελευθέρων ο σεπτός, βωμός των δούλων είναι οι πύργοι. Αχ ! να το ήξεραν.
- Μα ποιός να τους το ειπή;
Ναι, ποιός να τους το ειπή ! Μόνος αυτός το ξέρει κι οι Αρβανίτες. Εκείνοι από την αυγή τα σπαθιά τους τροχούν ανυπόμονοι για την ώρα της εφόδου ˙ θέλουν να χορτάσουν αίμα και λάφυρα κι εκείνος, τι να κάμη εκείνος! Το είναι του κρατεί ο τύραννος. Τη γυναίκα του, τα παιδιά του, τα αγγελούδια του μεγαλώνουν. Πώς να τους κόψη τη ζωή και τον ίσκιο ο πατέρας !
- Ωχ, Χριστέ μου, βάλε το χέρι σου !
Και άθελα σφαλεί τα μάτια, γυρίζει τις πλάτες στην πόλη και φεύγει μακριά. Πηδά χαντάκια και τάφρους, δρασκελά κορμάδεντρα, ανεβαίνει ράχες, κατεβαίνει λαγκαδιές, βουνά θέλει να ρίξη πίσω του. Μα η κλαγγή ακολουθεί το βήμα του παντού αντιλαλεί στ’ αυτιά του, μέσα στα σπλάχνα του βροντά:
- Γκλαν γκλαν ! . . . γκλαν γκλαν ! . . . γκλαν γκλαν ! . . .
Ο Γούναρης ρίχτηκε σ’ ένα λιθάρι απελπισμένος. Εμπρός του έχει τα παιδιά και τη γυναίκα του. Εικόνα φόνου και ολέθρου άλλη απλώνεται γύρω του: Το Μεσολόγγι πατιέται τώρα και κουρσεύεται από τους Λιάπηδες. Θρυμματίζονται οι πύργοι, καπνίζουν τα σπίτια, σέρνονται εικονίσματα στον αιματόβρεχτο πηλό. Λαχτάρα παντού και θρήνος τρόμος και χαμός ! Οι άνδρες κείτονται στο αίμα τους. Στους πύργους λάμπουν τα μισοφέγγαρα και ανεμίζουν. Κι η ελληνική σημαία πεσμένη κάτω του λέει άφωνα, πως εκείνος είναι η αιτία της τόσης καταστροφής.
- Εκείνος, που στάθηκε πατέρας, μα όχι χριστιανός. - Γκλαν γκλαν ! . . . γκλαν γκλαν ! . . . γκλαν γκλαν ! αντιλαλεί πάλι το σήμαντρο στ’ αυτιά του.
Ο Γούναρης πίστεψε, πως ήταν φωνή ανθρώπινη. Και η φωνή του λέει, πως είναι καιρός ακόμη, πως, αν θέλη, μπορεί όλα του εχθρού τα σχέδια να τα χαλάση.
- Α, ναι ˙ είπε με αγωνία. Δεν είμαι μόνο πατέρας. Ο Θεός έχει φροντίδα τα παιδιά μου, εγώ την τύχη του Γένους μου.
Και ακράτητος, σαν από ανώτερη δύναμη σπρωγμένος, όρμησε κάτω στο περιγιάλι, που καθρέφτιζε της δύσης τα πανώρια χρώματα.
Το μήνυμα
Το τούρκικο στρατόπεδο βρίσκεται τώρα στο ποδάρι. Απ᾽ άκρη σ’ άκρη στον κάμπο η ζωή αίμα μυρίζεται κι αναβράζει.
Άντρες ντύνονται βιαστικοί, άλογα σελοχαλινώνονται, φυσέκια και στουρναρόπετρες μοιράζονται. Δοκιμάζεται ο αθέρας του σπαθιού και του απελατικιού τα καρφιά, αν ανοίγουν κεφάλια με το πρώτο χτύπημα. Των καριοφιλιών οι φωτιές ψηλαφιούνται. Θεοί πιστοί, γονατίζουν και προσεύχονται με τα χέρια σμιχτά, με το πρόσωπο στη γη. Άλλοι ορθοί και σοβαροί φαίνονται βυθισμένοι στον άπειρο κόσμο των ψυχών. Αν σκοτωθούν, θέλουν να περάσουν γοργά το Τρίχινο γεφύρι, να βρουν τα πιλάφια του παραδείσου. Αν ζήσουν, να γυρίσουν σπίτι τους φορτωμένοι στα λάφυρα.
Οι δερβίσηδες τρέχουν εδώ κι εκεί φωνάζοντας την προσευχή και παρακινώντας τους πιστούς στη μάχη: «Ένας Θεός μέγας, ο Αλλάχ και Μωάμεθ ο προφήτης αυτού ! θάνατος στους απίστους, θρίαμβος του ᾽Ισλάμ!». Πασάδες και οι μπέηδες τάζουν γρόσια και φλωριά και στολίδια. Των απίστων τα πλούτη στα παλικάρια, η γη στον ᾽Αλλάχ.
Η νύχτα βουβή παραστέκει επάνω τους. Άστρο δε φαίνεται κανένα. Μπροστά μόλις ξεχωρίζει το κάστρο, ψηλώνει πίσα ο Ζυγός και δίπλα στέκεται η Βαράσοβα. Δε γεννιέται ο Χριστός απόψε λυτρωτής. Ο Χάρος γοργοτρέχει έτοιμος με τις σαΐτες στο δοξάρι και το βρόχο στο χέρι του.
Ο Γούναρης ολόρθος μέσα στη σκηνή έχει παγωμένο το σώμα κι άθυμη την ψυχή. ᾽Οχτακόσιοι ᾽Αρβανίτες, διαλεχτοί όλοι, ορμητικοί σα δρόλαπας, βγήκαν με το σπαθί στα δόντια. Τώρα κείτονται κρυμμένοι δίπλα στο χάντακα, οργιές μόλις μακρυά απ’ τα τείχη. Δεν περιμένουν παρά το σύνθημα και τότε να τιναχτούν σαϊτόφιδα να κολλήσουν απάνω τους.
Θα βρουν τάχα εκεί τους Χριστιανούς; Το πίστεψε ο γραμματικός;
Κάτω στο περιγιάλι, που γύριζε, είδε έξαφνα ένα προιάρι. Ο γραμματικός του Μακρή κατέβαινε από τ’ Αντελικό στο Μεσολόγγι. Έβγαλε το μαντήλι, νόημα του έκανε να ζυγώση, εκείνος όλο και κατέβαινε. Δεν ήθελε να πιστέψη πως φρόντιζε για το καλό της πατρίδας. Και σαν έκαμε το σταυρό του και ξεμυστηρεύτηκε, εκείνος έφυγε χωρίς ούτε «γεια σου» να του ειπή. Και είχε δίκιο, το γνώριζε πως είχε δίκιο. Με τι χείλη να χαιρετήση ο πολεμιστής ομόφυλο, που βρίσκεται τέτοιες μέρες στο στρατό του εχθρού ! Με τι καρδιά να πιστέψη σε άνθρωπο, που στρώνει ακόμη το τραπέζι του πασά εκείνου, που έρχεται να πνίξη την πατρίδα στο αίμα και στη σκλαβιά;
Αλίμονο αν δε με πίστεψε ! . . . αλίμονο. . . ψιθύρισε ταπεινός και δακρυσμένος.
Άξαφνα ο πατέρας ξύπνησε μεγαλοδύναμος και στέρεψε πάραυτα τις βρύσες των ματιών του. Καλύτερα να μην πίστεψε, καλύτερα να μείνουν ξένοιαστοι οι Έλληνες, χάνονται εκείνοι, ναι, μα ζουν τα παιδιά του. Τα παιδιά του. Τα παιδιά και η γυναίκα του ! Τι έπαθε και όταν το συλλογίστηκε πριν ! Ποιός δαίμονας του σήκωσε τα μυαλά ! Μήπως αν βρουν αντίσταση οι Τούρκοι, δε θα υποψιαστούν πρώτα εκείνον; Και τότε; Αχ, αλίμονο ! Τα τρυφερά κορμιά τους στους σκύλους θα ριχτούν και τα κεφάλια τους μπηγμένα στα παλούκια θα γίνουν στους ραγιάδες φρικτό παράδειγμα. Καλύτερα που δεν τον πίστεψαν.
- Γκλαν γκλαν ! . . . γκλαν γκλαν ! . . . γκλαν γκλαν ! . . .
Η κλαγγή αντήχησε πάλι κι απλώθηκε στη μαύρη νύχτα.
Οι εκκλησιές άνοιξαν τις πόρτες τους˙ τρέχουν τώρα να λειτουργηθούν οι πιστοί. Μα ο εχθρός παραμονεύει. Σφύριγμα δυνατό ακούστηκε. Και σύγκαιρα τρανός αλαλαγμός και καννονιοβολή τάραξαν τη γη και φώτισαν τα πάντα. Οι Τούρκοι χύθηκαν στα τείχη. Ο Γούναρης τινάχτηκε εδώ δίβουλος. Τι ήθελε να γίνη κι αυτός δεν ήξερε. Ήθελε και τα δυο· δεν ήθελε κανένα. Μα σύγκαιρα πύρινος όφις φάνηκε στα τείχη και τουφέκια βρόντησαν. Τα βόλια έπεσαν χαλάζι στο στρατόπεδο.
- Δόξα σοι ο Θεός ! στέναξε ο κυνηγός κάνωντας το σταυρό του.
Κι έπεσε στα γόνατα. Ο λόγος του πιστεύτηκε. Τώρα πικρό μολύβι θέριζε την Αρβανιτιά. Τ’ άλογα πέφτουν νεκρά στο χώμα, πριν φέρουν τους καβαλάρους στη μάχη. Οι σημαιοφόροι μόλις προφτάσουν να μπήξουν τις σημαίες στους πειρατές και γκρεμίζονται μαζί στα θολά νερά του χάντακα. Πηδούν αδιάκοπα στο κάστρο οι εχθροί. Μα τρέχουν και τους κόβουν οι Έλληνες. Δεν έχουν μόνο τουφέκι και σπαθί. Έχουν οξίνες και τσαπιά, τσεκούρια και στυλιάρια, κεραμίδια καί πέτρες. Ό,τι βρεθή στα χέρια τους, γίνεται σιδερόξυλο. Δεν είναι μόνο πολεμοθρεμμένοι οι άνδρες, μα και παιδιά και γυναίκες, ανδρειωμένες, τώρα με την προγονική οργή. Φωτιά και σίδηρο γύρω τους, μα δε λιποψυχούν.
Ο Γούναρης στέκει βουβός, και αφανισμένος. Τρέμει το πείσμα του εχθρού και τη δύναμη. Ως πότε, θα βαστήξουν; Τ’ αδύνατα εκείνα τείχη, οι χωματένιοι σωροί πως θα κρατήσουν την ανθρωποπλημμύρα, που όλο δυναμώνει βροντομαχά απάνω τους!
Άξαφνα κάτω από την αχνή λάμψη της αυγής βλέπει τους σπαχήδες να σκορπούν πίσω. Γύρισε αριστερά, το ίδιο. Στη μεγάλη τάπια και σ’ όλο το προτείχισμα κυματίζει η ελληνική σημαία και χαιρετίζει του ήλιου την ανατολή. Και δώθε πέρα από τον χάντακα οι Έλληνες με γυμνά σπαθιά κι αιματοβαμμένη φουστανέλα κυνηγούν στις σκηνές ανάμεσα τους εχθρούς. Φεύγουν οι Αρβανίτες ! Πιστόλες βροντούν, λάμπουν σπαθιά, αντηχούν αλαλαγμοί και σφυρίγματα. Κι ανάμεσα στην άγρια βοή ακούεται η κλαγγή σα φωνή ουρονόσταλτη:
γκλαν γκλαν !. . . γκλαν γκλαν ! . . . γκλαν γκλαν ! . . .
Γούναρης έκαμε το σταυρό του. . .
Μεσολόγγι σώθηκε.
ΕΠΙΛΟΓΟΣ
∆υστυχῶς, ὁ πληροφοριοδότης ποὺ ἔσωσε τὸ Μεσολόγγι, ὁ ἡρωικὸς Γιάννης Γούναρης, δὲν ἔσωσε τοὺς δικούς του ἀνθρώπους. Οἱ Τοῦρκοι ἐκτέλεσαν τοὺς γονεῖς, τὴ γυναίκα, τὰ παιδιά του καὶ ἀρκετοὺς συγγενεῖς του. Τότε ὁ Γούναρης, γιὰ νὰ ἀποφύγει τὴ μανία τοῦ ἀφέντη του, ἔφυγε. Ἔγινε καλόγερος στὸ μοναστήρι τῆς Ἁγίας Ἐλεούσας, ἔξω ἀπὸ τὸ Μεσολόγγι. Ἔδινε νερὸ στοὺς διαβάτες καὶ τὸν ἐλεοῦσαν, ὥσπου πέθανε.
Βλέπε επίσης:
See the English translation:
THE SACRIFICE
Rendered by Vassilis C. Militsis (Βασίλης Μηλίτσης)
The Dream
“Hey, don’t!”
Yannis Gounaris uttered a heartbreaking scream in his sleep and at the same time he sprang up upright, his hair on end and his face pale, grabbed his saber and cast a murderous look around seeking to strike at an insidious foe. But the dim lamplight showed that all was quiet in the tent.
The tent fabric was made fast in the ground and was imperceptibly disturbed by the blowing wind. His comrades, eight to ten Ghegs,1 were fast asleep, bundled up in their hirsute blankets.
Next to the slumbering men there were their weapons; scimitars and long flintlocks, some gilded and others plain, resembled vigilant dragons that guarded the prince’s sleep.
Gounaris stood still. He recovered his self-control though his heart was still pounding and he was shivering to the marrow of his bones in the aftermath of his dream.
Yannis Gounaris had been in the service of Omer Vrioni2 for years; he was his huntsman. At Yannina he often provided the pasha’s table with wild boar meat and venison as well as tender duck and merle breast. And now in the feral life of the camp he fed him with hares and wild fowl – those that had not fled the war and the battle din.
The pasha, however, to ensure Gounaris’ loyalty, had held his wife and his three children hostage at Yannena.3 Correspondence was not difficult. Descending from Epirus4 to Missolonghi,5 the army, like a roaring stream, swept every rebellious bulwark. Notables fled or in desperation followed the conqueror, fields were burned, the brave who resisted were killed and the cowards sought concealment in the forest. Now the troops, camped right in the middle of the plain, were freely supplied both with their military stores and their correspondence. And the huntsman was relaxed.
However, the rebellious earth does not yield only flowers and fruit. The soil that sucks the blood of the brave does not keep it in its entrails but it aborts it like fire in the form of new bodies. Before long – in a couple of months – new apostles herald the new revolution and render the cowards brave. The land of Roumeli revolts again and does not let the Sultan sleep in peace. No way! Foodstuffs and munitions are blockaded and not even a homing pigeon can come through.
Despair and sufferance prevail all over. Floods and sleet have turned the plain into a marsh; hunger and misery, and various diseases plague the wretched army. But all Gounaris is anxious about is his expectation: how are his wife and children? Are they in good health or are they fallen ill? Or, even worse, have they perhaps been mowed by sickness? Might they also have been murdered by the infidels? No sweet slumber can overcome him; neither can he have surcease of agony nor peace of mind.
Tonight, no sooner had he turned in his straw-mattress than his sleep was poisoned by a horrendous nightmare. He saw his wife and children sitting at a feast. They ate and drank, laughed and giggled thoughtlessly. They were dressed in gold-bright garments, their cheeks were rosy like the dawn and their eyes sparkled with joy. The poor father’s heart is exulted; it is true that he suffers, but at least his dear ones are happy!
However, there at the table out of the corner is coming a winged dragon. Its wide open eyes eject sparks; its golden- green skin exert some kind of magnetism and its gaping maw is ready to swallow everything. Ιt slinks stealthily on the floor; it coils in itself hesitantly; then it extends, rears up and rushes upon the children! He wants to shout, but his voice chokes down his throat. His knees, his arms, his tongue have been paralyzed.
“Hey, don’t!”
And he springs up running to save them.
But in the stillness of the night he comes to a standstill. He touches his sweating brow, his frozen members and feeling his pounding heart he crosses himself:
“Oh my God, protect them!”
“Hey buddy, what’s come over you and scream like that,” a muffled voice is heard nearby.
Ali Agha, who was sleeping close by, was roused by the scream and wondered if Gounaris was in his senses or was affected by a fairy.
“Ah! It was only dream, a nightmare!” replied Gounaris.
Ali squatted on his straw mattress, and the huntsman sat next to him. They took tobacco out of their pouches, they struck flints to light their pipes and Gounaris, shuddering, related his dream to him.
They had been long bosom friends. They served Omer Vrioni both at Ali Pasha’s court and in the war. They had the same life and the same expectations. They toiled for their living and the feeding of their families. They did not expect more. Times and people changed, the ideals of their races altered, but the two comrades remained unchanged.
The routine of their lives with its demands and poignant vicissitudes had never allowed them to see the shift of things, to look forward to great expectations, which were windborne and sought free air far from slavery. Each was content to see the other’s head still standing on his body while he fought and looted. Little did they both care which the master or the slave was. They both pursued their lives, two loyal friends, not worrying about tomorrow, passive like two yoke oxen that obey the will of the plowman.
“Don’t fret, my friend”, said the Gheg after he listened carefully about the dream.” Nothing evil will happen to your kids. The serpent is their friend that protects them. Don’t be afraid.”
“Some friend, Ali Agha! It was about to devour them,” said Gounaris shivering to the marrow of his bones.
“Come, come; you’ll see soon. In a few days things will settle. I’ll tell you the secret. No more lies. We put it to the pashas bluntly; either we conquer the fort at once or we are off. The Gheg brave lads don’t intend to stagnate and rot in the swamp. Never!”
And he went on in indignation and high dudgeon:
“The day after tomorrow we’ll charge. The rayah6 are celebrating Christmas and will be all in church. The fort will be unguarded and so we’ll take it in a blow. I don’t approve of such an action; that isn’t bravery and doesn’t befit the Ghegs. But that’s the way the pashas want it. It can’t be helped!”
And seeing the huntsman thoughtful and in low spirits despite his good news, Ali tapped him on the shoulder gently and smiled:
“In a few days, Gounaris, - I know what I’m talking about! – we’ll be rejoicing with our families.”
The Bell
The sun has risen up behind the mountain. A dark, unlit, rueful sun, as if he also mourns the anguish of the revolted Race. The sky is overcast; the firmament casts a dark and plaintive hue upon the earth and the sea, upon the trees of the plain and the fort, upon the rock of the mountain and the waters of the Fidaris River, upon the grass of the gully and the sand of the beach.
On the right looms Varassova Mount, dark red; opposite rises Zygos Mount, bald and scorched by the winter frost and the torch of the conqueror; next to it the Anteliotika mountains stand bow-nosed to the Turks while across the sea Peloponnese emerges pensive and anxious about the outcome of the revolution. And between the bronze colored surface of the sea and the frosted breasts of the plain, Yusuf pasha’s ships and the Gheg arms seem ready to clench in their iron fists the town until it gives up its ghost.
An army of twelve thousand fights it. Day and night the cannons thunder, the muskets glint, the swords flash and the battle-fed beasts scream in front of the moat. The cannon balls fall upon the houses day and night, topple their roofs, knock down their walls and they incinerate furniture and dwellers. The bullets dig the earth and fell the bodies down; the sabers bore through the walls and shatter the earthen embrasures, which are tainted with blood and clay. But the town, brass-breasted, stands in place, indifferent to the rage of the enemy and the death’s arrows; for it is defended by Alexandros Mavrokordatos, Markos Botsaris, and the Peloponnesian chieftains.
“Either the trophy of victory or our deathbed here!” they all said at the first sight of the enemy. And they did so until today; no one knows what will happen tomorrow.
But Yannis Gounaris does not think of these things. He does not care at all. The daylight that chased sleep from the camp has not chased the terror from the hunter’s soul.
Musket held in his arms, girded with powder baldric, sack on his shoulders, the hunter has gone out to shoot game in order to feed his master. He roams the foot of Zygos mountain, springs over ditches and dykes, straddles felled tree trunks, climbs up hillocks and coasts down dells, always inquisitive.
The hounds have often barked to attract his attention. The swift-footed hare has often escaped from the bush; many a time has the grouse fluttered in front of the rifle barrel, but he is oblivious to shooting it. Flocks of birds flew over his head, but he did not deign to look at them. His soul was loath to follow his body. She is lightly flying away over Arta’s narrow alleys, its shut houses, striving to locate his poor family, maybe all dead and frozen under the dragon’s eye. Oh, yes! He full well knows. The dragon that holds his family in its claws is none other from the pasha. He may not have drowned them yet, but he is likely to do it, providing he begins to misdoubt his loyalty.
“Oh, if only all this would be over!” he whispered heaving a deep sigh. Yes, he wished this ordeal would end an hour earlier! May the enemies capture the fort! Then the pasha would return to Epirus and Gounaris would join his family. The heart of the poor parent was flooded with rapture at the thought. For a moment he believed that it was the hour of going home. His jubilant mind could see the places he would pass through one by one: and there was Arta at last! Oh, there are also his wife and children, all alive! Look how they are rushing forward to cling onto him!
Boom! His rifle fired waking up the ravine. A pair of grouses fell, male and female side by side, their chests stained with blood, their wings broken and their eyes drowsy. He hurries and picks them up; he feels them to reckon their weight. And no sooner do their eyes close for eternal slumber and their beaks open to draw in the last whiff of air into their sore lungs than he throws them into his sack. He then dashes on in search of another game and reflects on how generously he will be rewarded by his master.
But the ring of a bell echoed all over the plain interrupting suddenly his joy and making him stop in his tracks. Gounaris was startled and turned his head left and right to detect the source of the sound. He heard a bell ring for the first time. The conqueror had for centuries denied the church voice to the Christians so that the rayah would not be reminded of their heavenly solace and their secular byzantine reign of yore! The tyrant had ordered the bells to be smashed to pieces and the belfries to be demolished. Wherever he roamed villages and towns hunting, he had never known what a bell was; he had never heard its mellow ringing. But his age long Christian blood, inherited from generation to generation, was woken up by the sound, like a slumbering warrior to the summons of the bugle. His body was thrilled and his heart whirled. Ah, yes; now he recognized it; it was a church bell, the sound of which was coming from within the town. The town has run out of bread, ammunition, powder and assistance. But it goes on fighting in order to be living in freedom. Those who die are buried deep into the earth; those who survive rejoice the pleasures of the sun and revel in them. Today they are free, tomorrow they may be dead; it is of small significance. They have run up their banners in the unconquered air, they have shored up their religious beacons and now they are celebrating the coming birth of Christ, the redeemer of the world. And, as redeemers themselves of their land, the sanctified graves and shrines of their forefathers, they glorify the Holy Infant, who has taught people to scorn death in self-sacrifice for the lives of others.
Gounaris lowered his rifle and, holding it by the barrel, looked at the town. As if carried by an angel, he casts his free glance around and watches in ecstasy: no longer does he see the narrow stretch of Missolonghi. He beholds the entire free Greek land under a sole crown and standard; and the crown is the double-headed eagle of Byzantium and this standard is the blue and white flag. Freedom and Peace reign supreme. Parents enjoy their offspring; children rejoice in their begetters. Young people mate and lay firm foundations for their old age. The father sleeps unperturbed in his bed and the worker reaps the fat of the land without the fear of the ranger and free of the tithes collector.
Upon hearing the bell’s ringing, the hunter takes in greedily the fragrance of myrtle and incense as a seared leaf imbibes the dew. His heart opens up to mystery: when will he also relish the life that Liberty grants to her children?
“Ah, when?” he whispers, humble and tearful.
But suddenly he espies the enemy camp on the other side, its cannons primed, and thick gloom crashes upon his dream. The tree of Liberty has not yet bloomed; it has been planted in place but has not so far yielded fruit, for a baneful serpent lurks at its roots and strives to blight it. Ali agha was very clear. The Turk will attack tomorrow.
“If only they knew of it!” he brooded; “Indeed, if they knew, they should not leave the fort unguarded. If they knew, they should not go to church but go and defend the towers; let them not hold candles but grab sharp swords; let them not sing Christmas hymns to Jesus, but warlike paeans to Mars, their ancestral God. Churches are the venerable shrines of free people; towers are the altars of the conquered. Ah, if they only knew!
But who shall tell them? Yes, who will? Only he and the Ghegs are privy to the information. They have been whetting their sabers since dawn, impatiently waiting for the hour of the offensive; they crave for blood and spoils. But what can he do? His beloved wife and children are at the mercy of the tyrant. What right has he, as a father, to cut their lives short? His wife’s and his growing children’s, the cherubs’, lives?
“Oh, Lord Jesus, guard them!” and against his will, he closes his eyes, turns his back to the town and hurries away. He jumps over ditches, strides felled tree trunks, ascends hillocks and climbs down ravines; he seeks to leave mountains behind. But the bell’s clanging follows at his steps everywhere he goes echoes in his ears and resounds in his inwards.
Ding dong! Ding dong!
Gounaris collapsed on a boulder in despair. He imagines his wife and children before him. A scene of killing and destruction appears around him: Missolonghi is sacked and looted by the Ghegs. The towers of the fort crumble into dust, houses go up in smoke and holy icons are desecrated in the blood soaked mud. Agony, wailing, horror and havoc prevail all over! In the battlements the Turkish crescent flutters. The Greek flag lying in the dust is attributing the cause of the catastrophe to him:
“You’re the one who’s an affectionate father, but not a good Christian,” the bell says voicelessly.
Ding dong! Ding dong! The bell reverberates in his ears anew.
And Gounaris was at once certain that the sound was a human voice; and that voice was telling him that it was still time to spoil the foe’s plans.
“Indeed,” he said in despair; “I’m not only a father. My family is now in God’s hands. But the destiny of my Race is in mine. And unrestrained, as if propelled by a superior force, he dashed down to the shore of the lagoon, which mirrored the dazzling tints of sunset.
The Message
The Turkish camp is now astir. From end to end life bubbles and smells of blood. Men dress hastily, horses are harnessed and saddled, and flints and cartridges are handed around. The sharpness of swords and the spikes of maces are tested whether they can smash heads at the first strike. The musket powder is measured. The faithful bow down and pray, their hands clasped together and their heads touching the earth. Others, standing and grave, appear to be lost in the infinite realms of the soul. Should they be killed in the battle, they are likely to cross the stygian bridge speedily and find the heaps of pilaf prepared for them in paradise. If they stay alive, they will return home loaded with the spoils of war. The dervishes run around the camp barking their prayers and urging the faithful to battle:
“God is one, Allah, and Muhammad is his prophet! Death to the infidels – triumph for Islam!” The pashas and the beys promise piasters, florins and gems: the riches of the infidels shall become the property of the brave lads, and the land shall belong to Allah.
The night is still and starless over their heads. The fort is barely visible; in the distance Zygos soars in darkness and next to it Varassova looms in gloom. Tonight Christ, the Savior, is not born. Death is speeding ready to reap human souls with his scythe.
Gounaris is standing upright in the tent, his body frozen and his soul heavy.
Eight hundred Geghs, all elect, blasting like a hurricane stormed out of the camp, swords between their teeth. Now they are lurking near the moat, mere fathoms from the walls. They are all ready for the signal to rise up like vipers and attack them.
Will they perhaps find the Christians there? Has the secretary believed him?
As a chieftain’s secretary was going down to Missolonghi from Anteliotika, he suddenly saw a skiff floating to shore. The man in the skiff took out his handkerchief and signaled him to draw nearer. The secretary misdoubted that the man was concerned with Fatherland’s benefit. But when the boatman made the sign of the cross and confided to him the plans of the Turks, he left without even bidding him farewell. And he was right; Gounaris acknowledged it. How could a warrior greet a Greek that was with the enemy’s army on such days? How could he, in his heart, believe someone who still tends to the table of the pasha, who has come to drown his fatherland in blood and slavery?
“Alas if he disbelieved me! ... Woe to me…” he whispered humbly with misty eyes.
And all of a sudden, the father woke within him and his tears dried up. “He’d better not have believed me; let the Greeks be unconcerned and perish, yes indeed, but my wife and children stay alive!” he thought. What came over him? He wondered. Which demon tempted him into such a thing? In case the Turks are resisted, won’t they suspect him at once? And then? Alas, alas, again! Their tender bodies will be thrown to the dogs and their heads will be impaled – a horrible lesson to the rayah. It would be better if they hadn’t believed him.
Ding dong! Ding dong! The bell resounded anew and the sound spread in the dark night.
The churches have opened the gates and the faithful hurry on to attend the Christmas service. But the foe lies in wait. A shrill whistle ripped the air, and at the same time ululations and cannon fire shook the earth and lit all over the place. The Turks stormed the walls. Gounaris started up feeling ambivalent. He did not know what he really wanted to happen. He wanted things to work out both ways; or rather he wanted neither way. But simultaneously a fiery serpent appeared on the walls and muskets thundered. Bullets hailed upon the camp.
“Thank God,” sighed the hunter crossing himself and falling down on his knees. He was believed. Now the bitter lead mows the Ghegs; horses topple down dead before carrying their riders to the battlefield. No sooner can the standard bearers pitch their flags in the walls than they tumble down with them into the murky waters of the moat. The enemy is constantly charging at the walls but it is staved off by the defenders. Not only do the Greeks have muskets and sabers but they also carry hoes, pickaxes, hatchets, shafts, tiles and stones – whatever they can get hold of. What they touch turns into lethal iron. The experienced warriors are also aided by women and children – incited into bravery by their ancestral wrath. They go through fire and iron but they never flinch.
Gounaris is crouching speechless. He dreads the enemy spite and its forces. How long will the defenders hold out? How long will those flimsy, earth heaps of walls stand against the human flood, which grows endlessly and crashes upon them?
Suddenly, in the faint gleam of dawn, he sees the Turkish cavalry retreat and spread back. He turns around and sees the same thing. In the high bastion and along the entire bulwark the Greek flag ripples in the breeze and greets the rising sun. And on both sides of the moat the Greeks with bare swords and blood-stained kilts are after the enemy among their tents. The Ghegs flee; pistols fire, swords spark, ululations and whistling resound. And amidst this wild din the clang of the bell is heard like a heaven-sent messenger:
Ding dong! Ding dong!
Gounaris crossed himself. Missolonghi was saved.
EPILOGUE
Unfortunately, the informer that saved Missolonghi, the heroic Yannis Gounaris was not able to save his own family. The Turks killed his entire family, his parents and several of his kin. And to escape the wrath of his master, Gounaris fled. He found refuge as a monk in the monastery of Our Holy Merciful Lady, a short distance from Missolonghi. He used to refresh the passers-by, who sustained him until his death.
see also:
