ΣΤΙΣ ΟΧΘΕΣ ΤΟΥ ΙΛΙΣΣΟΥ - BY THE RIVER OF ILISSOS

 

ΣΤΙΣ ΟΧΘΕΣ ΤΟΥ ΙΛΙΣΣΟΥ   ΔΑΝΙΗΛ, ΑΝΘΟΥΛΑ τῷ ὄντι γὰρ θεῖος ἔοικεν ὁ τόπος εἶναι (Πλάτωνος Φαίδρος, 238d)   Δύο μεγάλα ποτάμια διασχίζουν την Αθήνα. Το ένα έρχεται από την Πεντέλη, διασχίζει την Κηφισιά και φέρει το όνομά της – Κηφισός-  το άλλο από τον Υμηττό, στρίβει στα Ιλίσια και το λένε Ιλισσό, κατεβαίνει την οδό Μιχαλακοπούλου, μπαίνει στη λεωφόρο Βασιλέως Κωνσταντίνου, κατεβαίνει τη Συγγρού, φτάνει στην οδό Καλλιρρόης (προσέχουμε τα ονόματα, Θεέ μου!),  κάπου στο Μοσχάτο  συναντιόταν με τον Κηφισό, αλλά εξετράπη και εκβάλλει μόνος του  πια στον Φαληρικό Όρμο.  Επειδή είχε λίγο νεράκι, ο Πλάτων τον έλεγε «υδάτιον»∙ ποταμάκι, δηλαδή.  Και ο μεν Υμηττός, το βουνό, κρύβει ένα μυστικό, σύμφωνα με το τραγούδι του Μάνου Χατζιδάκι, «εκεί ψηλά στον Υμηττό υπάρχει κάποιο μυστικό», ο δε Ιλισσός, κρύβοντας κι εκείνος ένα μυστικό, κρύβεται κάτω από τη λεωφόρο και δεν ακούγεται καθόλου, γι' αυτό και ο μουσικός ρωτάει, «πώς τον λεν πώς τον λεν το ποταμό, Ιλισσό, Ιλισσό,  θα σου πω το μικρό μου μυστικό...»κ.λπ, κ.λπ. Θα πρέπει να ηρεμήσουν καλά τα τροχοφόρα που διασχίζουν την πολυτάραχη οδό ολημερίς, για να πάρουν  σειρά και να ακουστούν από τον ευαίσθητο ωτακουστή τα υπόγεια ρεύματα που τη διατρέχουν ολημερίς και ολονυχτίς.  Παλιά οι άνθρωποι έβαζαν το αφτί του στο χώμα ή στο δέντρο και άκουγαν τον ήχο που ερχόταν από μακριά. Ο αδιάφορος για το συντακτικό δεν θα υποψιαστεί το πραγματικό ποιητικόν αίτιον και ο αγεωγράφητος δεν θα πάρει είδηση ότι εκεί ήταν κάποτε ποτάμι. Τώρα δίπλα του υπάρχει ένα άλλο υπόγειο ρεύμα που πάει κι έρχεται και αυτό, αθόρυβο για τους από πάνω, θορυβώδες για τους από κάτω, ακολουθώντας την ίδια γραμμή. Είναι το ΜΕΤΡΟ, βεβαίως. Όσο για τον Ιλισσό, μικρό δείγμα, εν είδει  στέρνας ή μικρής πισίνας, βρίσκεται στην αυλή της ανακαινισμένης Εθνικής Πινακοθήκης. Όπως λέει και το στιχούργημα… Ο Ιλισσός ο ιερός, έγινε δρόμος ασφαλτοστρωμένος, βουερός. Συνεχίζει υπογείως ήσυχα και ομαλά ούτε θυμάται ότι ήταν ποταμός παλιά ούτε ακούγεται από πάνω τι συμβαίνει από  κάτω. Στο Λονδίνο ραχατεύει  σαν  ακέφαλος μαρμάρινος κορμός. Μα ένας άλλος ποταμός,  ο ακάματος συρμός πάει κι έρχεται θορυβώντας  διαρκώς. Το πάρκο πράσινο στη θέση του κι αυτό στην επιφάνεια το θαλερό γκαζόν. Σε μια κουφάλα δέντρου  έχτισε φωλιά θλιμμένο ξωτικάκι έρμο δεκατετράστιχο που θα ’θελες να είσαι σονετάκι.   Σκεπάστηκε ο ποταμός, πάνε, χάθηκαν οι όχθες, όπου περπατούσε ο  Σωκράτης  με τον  Φαίδρο, χάθηκε το νεράκι που έβρεχαν τα πόδια τους και ο μεγάλος πλάτανος που από κάτω του συζητούσαν περί έρωτος και ψυχής... Τώρα πού να ήταν αυτός ο πλάτανος... ποιος ξέρει... κι όμως κάπου εκεί κοντά στο Καλλιμάρμαρο ή λίγο παρακάτω, ο τόπος ήταν γεμάτος ιερά,  όπου μεταξύ αυτών και το ιερό του βουερού Βορέα, που άρπαξε, όπως λένε, την Ωρείθυια που την είχε ερωτευθεί, αλλά δεν του την έδιναν, οπότε την έκλεψε και την πήγε κάπου στη Θράκη, την πατρίδα του. «Αλήθεια, Σωκράτη, πιστεύεις αυτά τα παραμυθολογήματα;», ρωτάει ο Φαίδρος. Και ο σοφός Σωκράτης απαντά σαν Πυθία: «Αν δεν τα πίστευα, όπως κάνουν οι σοφοί, δεν θα ήμουν παράλογος. Όμως αν, μετά από σκέψεις τα πίστευα, θα έλεγα πως η Ωρείθυια ένα μικρό κοριτσάκι ήταν, έπαιζε με τις φιλενάδες της, την έσπρωξε ο δυνατός βοριάς κι έπεσε στο ποτάμι». Και να πώς ο μύθος κρύπτει νουν αληθείας που έλεγε και ο Κάλβος. Κι έτσι, το άτοπο γίνεται ευλογοφανές και όπως μουσικά θα επεξεργαστεί στο μέλλον ο Μάνος Χατζιδάκις, που και αυτός εδώ σ’ αυτή τη γειτονιά των μύθων τριγύριζε,  ήρθε νοτιάς, ήρθε βοριάς το κύμα να σε πάρει, αγάπη μου που μου’ φυγες γιατί ήσουν ουρανός. Και η Ωρείθυια, όνομα με οχτώ γράμματα, τα έξι φωνήεντα, σχεδόν όλα δηλαδή, και δύο μόνο σύμφωνα∙ το ένα «ρω», το άλλο «θήτα». Το «ρω» έλκει περισσότερο την ψυχή, λέει ο Σωκράτης, στον πλατωνικό Κρατύλο∙ της δίνει ροή, πράμα που τον φέρνει κοντά στον Ηράκλειτο, όπου τα πάντα ρει,  ενώ το «λάμδα», ανακόπτει τη ροή, άσε που την κάνει ερωτική. Γιατί ο έρωτας κόβει τον καιρό στα δυο, όπως λέει και ο Σεφέρης: Πού ’είναι η αγάπη που κόβει τον καιρό / μονοκόμματα στα δυο και τον αποσβολώνει. Να λοιπόν μια  ζωηρή μικρή που  έτρεχε εδώ κι εκεί, όπως κάνουν όλες δηλαδή, η Ωρείθυια, λες και αυτήν, πέραν της άλλης του Άσματος, είχε σαν πρότυπο ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης,  για να πλάσει τη Μοσχούλα του που κι εκείνη έτρεχε στην παραλία, πάνω κάτω στα βραχάκια, «θερμόαιμος καί ἀνήσυχος ὡς πτηνόν τοῦ αιγιαλού». Και τη μία την πήρε το ρέμα, η άλλη παραλίγο να πνιγεί στη θάλασσα κοντά στα βράχια, όμως από τα βράχια έπεσε στη θάλασσα και η «Ακριβούλα». Α! Κι εκείνη η «Μαρίνα των βράχων» τι έκανε με τις φιλενάδες που μαζεύαν δυοσμαρίνια; Πάλι κι αυτή κι αυτές στην άκρη της θάλασσας έπαιζε, έπαιζαν..... Τι κοινό έχουν αυτές οι τρεις, οι τέσσερις,  οι όσες;;; Παίζουν κοντά στα βράχια και στα νερά. Εκεί που γίνεται η μεγάλη συναλλαγή της στεριάς με τη θάλασσα. Εκεί, με ό,τι μπορεί να σημαίνει αυτό το «εκεί».  Και η σκηνή μάς στέλνει αμέσως στην ωραία Ναυσικά που και εκείνη παίζει στην άκρη στο ποτάμι με τις φιλενάδες της... Ναυσικάα!!! Πού πέταξες τα ωραία ρούχα σου, παλιοτεμπέλα; Αυτά σου έμαθε η μάνα σου;;; Ναυσικάα, τί νύ σ᾽ ὧδε μεθήμονα γείνατο μήτηρ; εἵματα μέν τοι κεῖται ἀκηδέα σιγαλόεντα Ραψωδία ζ΄ 25, Οδύσσεια φυσικά, ο καημένος ο καθηγητής που απαγγέλλει το ομηρικό απόσπασμα, ο Διονύσης Παπαγιαννόπουλος, στην τάξη, «μετ’ ήθους», όπως έλεγαν οι παλιοί φιλόλογοι, δίνει και την παραπομπή, αλλά η Ναυσικάα - Πετροβασίλη στην ταινία και Αλίκη Βουγιουκλάκη, κατά κόσμον, αφού πέταξε στο γκαζόν την πανάκριβη γούνα της, όπως η Ναυσικάα τα πολύτιμα ρούχα της,  το έριξε στο τουίστ. Όλα τα ζωηρά κοριτσάκια τα ίδια κάνουν από την εποχή του Ομήρου και του Πλάτωνα μέχρι τη δική μας.   Και η Ωρείθυια, φυσικά! Αμ πώς αλλιώς θα την έβλεπε από μακριά ο Βορέας και θα την άρπαζε, αν καθόταν ήσυχα ήσυχα στο σπίτι της και ύφαινε στον αργαλειό  την προίκα της; Ο αργαλειός είναι για τα νοικοκυροκόριτσα όχι για τα βασιλοκόριτσα και τα ομορφοκόριτσα τα ανήσυχα και ζωηρά... Και πώς θα έβλεπε ο Οδυσσέας τη Ναυσικάα, αν δεν έβγαινε κι αυτή στην παραλία, μια τσάρκα για να δει τι γίνεται ... Α! αυτό το παρατεταμένο «Ναυσικάα», δεν είναι σκηνοθετική οδηγία ή παραγλωσσικό κόλπο του ηθοποιού να κεντρίσει το ενδιαφέρον του θεατή, αλλά οφείλεται στο ασυναίρετο, βεβαίως. Όμως, πού καιρός για Γραμματική τώρα. Ναυσικάα- Ναυσικᾶ, Αθηνάα-Ἀθηνᾶ, θεά της σοφίας... και τινα ψιλά παρόμοια που η εξέλιξη και η απαλοιφή των τόνων τα παρέσυρε. Σήμερα σώζονται στο Μουσείο του Λονδίνου και τα δύο μεγάλα ποτάμια της Αθήνας•  ένας μαρμάρινος κορμός,  με λυγισμένο το ένα γόνατο,  και μισοξαπλωμένος ο άλλος, από το Δυτικό αέτωμα του Παρθενώνα και οι δύο, αντιπροσωπευτικά δείγματα της δουλειάς του Φειδία. Θυμίζω πως ο Γιώργος Σεφέρης στέλνει στον φίλο του Γιώργο Κατσίμπαλη, για την ονομαστική του εορτή, από το Λονδίνο, το 1932,  κάρτα με τον Ιλισσό: «Για τ’ όνομά σου διάλεξα το μάρμαρό “μας” που αγαπώ περισσότερο εδώ πέρα. Τόσα χρόνια  έζησε ο ελληνισμός θα ζήσει και θα μας ταράξει κι εμάς και γενιές γενεών. Γεια και καλή καρδιά. Σε φιλώ. Σεφέρης».  Επαναλαμβάνω: «Για τ’ όνομά σου διάλεξα το μάρμαρό “μας” που αγαπώ περισσότερο εδώ πέρα». Κι εγώ, Γιώργο, αυτό αγαπώ που τρέχει υπογείως κρυφά χιλιάδες χρόνια στη γειτονιά μου, κάτω από την οδό  Μιχαλακοπούλου, όπως είπαμε,  και κάτω από την Βασιλέως Κωνσταντίνου και περνάει μπροστά από το Καλλιμάρμαρο και συνεχίζει προς την πηγή της Καλλιρρόης και τέμνει  κάθετα την οδό Άγρας, πλάι στο Στάδιο, που  παίρνει το όνομά της από τις άγρες (άγραι) της Αγραίας ή Αγροτέρας Αρτέμιδος  που εδώ πρέπει να κυνηγούσε και εδώ γίνονταν τα Μικρά Ελευσίνια Μυστήρια. Εδώ, στην οδό Άγρας έχεις το σπίτι σου, Γιώργο,  και την αυλή σου, με τη λεύκα - που άφηνε πατήματα στον άσπρο τοίχο-, με τα γαρύφαλλα, τα τριαντάφυλα και τα κοχύλια στο μεγάλο σινί/ταψί (έτσι θα καβαφίσω λίγο), σε θυμάμαι από τη φωτογραφία σου, Γιώργο, που κατέβαινες τα σκαλοπάτια καπνίζοντας και συζητούσες μαζί τους... Πατήματα στον άσπρο τοίχο τα έλεγε ο Σεφέρης και πατήματα στο χιόνι ο Κλωντ Ντεμπυσύ, εκείνος ο Γάλλος μουσικός που ανανέωσε  την κλασική μουσική και την έκανε ατόναλ. Θυμηθείτε τον Ωραίο Φαύνο που πήρε από ένα ποίημα του άλλου μεγάλου Γάλλου ποιητή, του Μαλαρμέ, Το απομεσήμερο ενός Φαύνου,  που εκτός από μουσική έγινε και μπαλέτο από τα διάσημα ρωσικά μπαλέτα του Ντιαγκίλεφ με πρώτο χορευτή τον περίφημο Βάσλαβ Νιζίνσκι... Ω! και τι σκάνδαλο ξέσπασε στο Παρίσι από τις προκλητικές διαθέσεις απέναντι στις νύμφες του δάσους.  Εκείνος, ένας κατσικοπόδαρος, σαν τους  Σάτυρους ακόλουθους του Πάνα, τις κυνήγησε κι εκείνες του ξέφυγαν, όμως πρόλαβε και άρπαξε από την μία τον πέπλο της και μετά τον έστρωσε κάτω και ξάπλωσε επάνω του σαν να ήταν η ίδια η νύμφη... Το κοινό σοκαρίστηκε αλλά  ... το έργο έμεινε στην ιστορία του χορού, σαν αριστούργημα. Για τον περίφημο χορευτή, τον Νιζίνσκι που έλεγαν ότι έδινε την εντύπωση, όταν έκανε άλμα, ότι στεκόταν στον αέρα για ένα πολύ μικρό χρονικό κλάσμα, και γι’ αυτόν ο Σεφέρης έγραψε ένα περίφημο ποίημα με το όνομά του∙ «Νιζίνσκι».... Επανερχόμαστε στην Αθήνα. Μπροστά στο Στάδιο υπήρχε τρίτοξη μαρμάρινη γέφυρα που επί Τουρκοκρατίας καταστράφηκε, όπως και ο Ναός του Ιλισσού που ήταν λίγο πιο κάτω, εκεί που είναι και σήμερα ο Ναός της Αγίας Φωτεινής. Τυχαία την είπαν Φωτεινή; Να θυμίσω πως ο Ιλισσός ήταν γιος του θεού Ήλιου εξ ου και Ηιλισσός!!!  γι’ αυτό και ο τόπος είναι θεϊκός, όπως ήδη μας προειδοποίησε από το μότο ο Πλάτων. Ο Ναός του Ιλισσού  ήταν τετράστυλος, αμφιπρόστυλος, έργο του Καλλικράτη που χτίστηκε γύρω στο 440 π.Χ. Έμοιαζε σε πολλά με τον Ναό της Αθηνάς Νίκης στην Ακρόπολη και διασώθηκε μέχρι τον 18ο αιώνα, ήταν μεγάλης αρχαιολογικής αξίας και είχε ενσωματωθεί με τον Ναό της «Παναγίας στην Πέτρα». Γύρω στα 1960 το κράτος αποφάσισε να χαρακτηρίσει την περιοχή   «από της πρώην γέφυρας του Σταδίου μέχρι της γέφυρας της Αγίας Φωτεινής και εις απόσταση 50 μέτρων της κοίτης του Ιλισσού»  αρχαιολογική.  Μια μικρή περιήγηση στον ιστότοπο https://www.evprattein.gr/el/iero-demetras-kai-kores-agrotera-artemida θα μας δείξει μέσα από τι χαοτικές διαδικασίες οι ιδιοκτήτες και οι Εταιρείες διεκδικούν τον αρχαιολογικό χώρο για ανοικοδόμηση. Κανείς δεν ξέρει πώς και ποιος και πότε υπέγραψε και ο χώρος δόθηκε στους ιδιοκτήτες, ποιοι και πώς γέμισαν τον αρχαιολογικό χώρο οικοδομικά υλικά, κανείς υπεύθυνος εκεί, παρά μόνο οι εργάτες που κατεδάφισαν ό,τι τους είπαν οι εργολάβοι τους... Αυτά ως προς τα μνημεία, γιατί η περιοχή έχει και φυσική ομορφιά, την οποία διέσωσαν πολλά σχέδια παλαιά που δείχνουν είτε τα μνημεία είτε την ίδια τη φύση με το ποτάμι να κυλάει τα νερά του ανάμεσα στις πράσινες θεϊκές του όχθες, και «πού θέλεις να καθίσουμε, Σωκράτη;» κι εκείνος απάντησε (σε ελεύθερη μετάφραση δική μου): -Δεῦρ᾿ ἐκτραπόμενοι κατὰ τὸν Ἰλισὸν ἴωμεν, εἶτα ὅπου ἂν δόξῃ ἐν ἡσυχίᾳ καθιζησόμεθα. Εδώ ας στρίψουμε προς τον Ιλισό, όπου νομίζεις ότι θα έχουμε ησυχία -Ὁρᾷς οὖν ἐκείνην τὴν ὑψηλοτάτην πλάτανον;...Ἐκεῖ σκιά τ᾿ ἐστὶν καὶ πνεῦμα μέτριον, καὶ πόα καθίζεσθαι ἢ ἂν βουλώμεθα κατακλιθῆναι. Βλέπεις εκείνο το ψηλό πλατάνι ... Εκεί έχει σκιά και ελαφρό  αεράκι και χαμηλή βλάστηση αν θέλεις και να ξαπλώσουμε  -Καλά είναι εδώ; ρωτά ο Φαίδρος. Ἆρ᾿ οὖν ἐνθένδε; χαρίεντα γοῦν καὶ καθαρὰ κα ὶδιαφανῆ τὰ ὑδάτια φαίνεται, καὶ ἐπιτήδεια κόραις παίζειν παρ᾿ αὐτά. Εδώ λοιπόν; Χαριτωμένα είναι τα νερά και καθαρά και διάφανα  και κατάλληλα να παίζουν κοντά τους τα μικρά κοριτσάκια. -Εδώ, λοιπόν, έπαιζαν τα κοριτσάκια;;;  Και ο Σωκράτης απάντησε: Οὔκ, ἀλλὰ κάτωθεν ὅσονδύ᾿ ἢ τρία στάδια, ᾗ πρὸς τὸ ἐν Ἄγρας διαβαίνομεν• Όχι αλλά πιο κάτω δυο τρία στάδια προς τον ναό της Άγρας όπου πηγαίνουμε... Από πού πρέπει να ξεκίνησαν οι δύο περιπατητές, αφού θέλουν δύο ή τρία στάδια για να φτάσουν πρὸς τὸ ἐν Ἄγρας; Μάλλον από το ύψος της σημερινής Εθνικής Πινακοθήκης, και να προχώρησαν τα 2-3 στάδια, δηλαδή γύρω στα  500-600 μέτρα προς τα κάτω.  Βέβαια, όταν ανοίγεις το Φαίδρο θέλεις να μάθεις τι λένε εκεί οι σοφοί περί έρωτος. Όμως δεν μπορείς να αποφύγεις να σχολιάσεις το τοπίο, τον «αμφιλαφή» πλάτανο με τη βαθιά σκιά, το ποτάμι με τα χαριτωμένα και διάφανα νερά, όπου αστράφτουν τα βότσαλα και παίζουν τα κοριτσάκια, τους δύο ξυπόλυτους  περιπατητές που δροσίζουν τα πόδια τους στο «υδάτιον», το απαλό αεράκι και τη χαμηλή βλάστηση, όπου μπορούν να καθήσουν και να ξαπλώνουν ακόμα, ενώ ακούγεται το λιγυρό τραγούδι των τζιτζικιών. τὸ εὔ πνουν τοῦ τόπου ὡς ἀγαπητὸν καὶ σφόδρα ἡδύ• θερινόν τε καὶ λιγυρὸν ὑπηχεῖ τῷ τῶν τεττίγων χορῷ. Καλοκαιράκι σαν σήμερα. Ποια αίσθηση από τις πέντε άφησε ο μέγας σκηνοθέτης Πλάτων έξω από το σκηνικό του; Καμία! Και το θέμα, ο έρωτας, για να κινήσει τον νου και την ψυχή, μέσα στο τέλειο περιβάλλον θα αναπτυχθεί. Όλα  τα προνόησε  και όλα εν σοφία τα έστησε στις χλοερές όχθες του παραδείσιου Ιλισσού. Τι απόμεινε από τον θεϊκό εκείνο τόπο σήμερα; Όλα έχουν αλλάξει∙ οι χλοερές όχθες έχουν καταληφθεί από μεγάλα κτήρια, αλλά κάτι από νησίδες πράσινου υπάρχουν πάνω από τα τσιμέντα και την άσφαλτο που έχουν σκεπάσει το ποτάμι, χωρίζοντας τον δρόμο-ποταμό σε άνοδο και κάθοδο. Ελάχιστα δέντρα, όχι νερά, ναι τζιτζίκια, ναι κόσμος πολύς που δεν φιλοσοφεί περί έρωτος, αλλά περί οικονομίας και καθημερινότητας. Ο δρόμος δεν είναι για περπάτημα, αλλά για αυτοκινητάδα, προς τα κάτω, προς τον όρμο του Φαλήρου, του αρχαιόθεν και από τη φύση προικισμένου. Λεωφόρος Συγγρού, με κατάληξη στο Φάληρο, εκεί που λούζεται η γοργόνα του Σεφέρη. Από το Δυτικό αέτωμα είναι και η Καλλιρρόη, η νύμφη που έγινε πηγή, και βρίσκεται λίγο πιο κάτω από τους Στύλους του Ολυμπίου Διός. Το όνομά της διασώζει κάπως τη μνήμη της. Την απέδωσε ο γλύπτης σαν έναν όγκο μαρμάρου που μέσα του αχνοφαίνεται μια γυναικεία μορφή, με το ένα χέρι να προβάλλει σαν να βγαίνει ολοκάθαρα σχηματισμένο από το αχανές μάρμαρο. Και ο νους μας τρέχει στο ποδαράκι εκείνο που βρίσκεται κάτω από άπειρες διαγραφές, στον πίνακα που ζωγράφιζε ο τρελός ζωγράφος στο ωραιότατο πεζογράφημα. Το άγνωστο αριστούργημα του Ονορέ ντε Μπαλζάκ. Αλλά γιατί όχι και  στο ΙΙΙ απόσπασμα της σύνθεσης Μονόγραμμα  του Οδυσσέα Ελύτη: Έτσι μιλώ για σένα και για μένα/ Επειδή σ’ αγαπώ και στην αγάπη ξέρω Να μπαίνω σαν Πανσέληνος/ Από παντού, για το μικρό το πόδι σου μες στ’ αχανή σεντόνια...  Σκέφτομαι πώς ο Ελύτης αποστασιοποιείται, αλλά δεν αποδεσμεύεται από την κλασική μας παράδοση. Εκείνο το «μικρό το πόδι σου μες στ’ αχανή σεντόνια», δεν μπορεί παρά στην Καλιρρόη του Φειδία να έχει την αρχή του. Το μικρό της χέρι, ο Φειδίας, το μικρό  της πόδι ο Ελύτης. Μες στα αχανή μάρμαρα ο ένας  κρύβει τη νύμφη, μες στα αχανή σεντόνια ο άλλος τη δική του. Σκεφτείτε την αναλογία, αχανή σεντόνια, αχανές μάρμαρο, πόσες φορές το έχουμε δει στην παγκόσμια γλυπτική και ζωγραφική. Μες στα αχανή νερά κολυμπώντας χθες, άηχη, ακίνητη η θάλασσα, κι εγώ, αργά αλλά σταθερά, πήγαινα τη γνωστή μου κάθε χρόνο ίδια διαδρομή, προς τον διπλανό ορμίσκο με τις σημαδούρες. Η πρόσβαση σ’ αυτόν από τον δημόσιο δρόμο είναι αθέατη. Κι όμως από κάπου θα κατεβαίνουνε αυτοί που τα σπίτια τους φαίνονται μόνο από τη μεριά της θάλασσας και τα αυτοκίνητά τους είναι εκεί σε πάρκιν ιδιωτικό κι έχουν και μια μικρή πλατεία και τραπεζάκια και παγκάκια και τέντες για τον ίσκιο. Κι η θάλασσα γεμάτη σημαδούρες –κόκκινες κίτρινες άσπρες- μικρές και μεγάλες, και φυσικά κάθε μία παραπέμπει και σε κάποιο πλεούμενο. Κολυμπώντας λοιπόν, τελείως αθόρυβα, κι η θάλασσα ακίνητη, άκουγα κάποιον να κολυμπάει δίπλα μου. Άκουγα τα χέρια ή τα φτερά ή τα κουπιά... Γύρισα πίσω για να δω και τίποτα. Μπροστά, πλάι, τίποτα. Συνέχισα και πάλι το ίδιο. Την ώρα της επιστροφής η πλεύση του αόρατου συμπλεύστη μου  ήταν πιο ισχυρή. Ένιωσα κάτι σαν φόβο. Φέτος ακούστηκε ότι παρουσιάστηκε εκεί μικρός καρχαρίας, σκυλόψαρο δηλαδή, συχνό σ’ αυτά τα νερά από παλιά,  άλλοτε φώκια, εκ παραστρατήματος  αυτή, πάντοτε χελώνα, μόνιμη  κάτοικος... Χάροντα δεν έχω δει ακόμα, γι’ αυτό και ... χωρίς να το καταλάβω έφτασα σε κάτι βράχια, που είναι το όριο του ενός ορμίσκου με τον άλλο, και βρέθηκα αραγμένη πάνω σε ένα σαν την γοργόνα του Άντερσεν και χωρίς βεβαίως να θέλω να απαρνηθώ τίποτα από την προηγούμενη ζωή μου. Αντιθέτως  ήθελα να τη συνεχίσω, γι’ αυτό αφού έριξα ματιές και διαπίστωσα πως κανένα τέρας δεν βγήκε να με καταπιεί σαν την Ανδρομέδα και ο Περσέας ήταν πολύ μακριά και ούτε που με έβλεπε,  ξαναμπήκα στο νερό και συνέχισα με πιο γρήγορο ρυθμό, μέχρι που έφτασα στα γνωστά χωρικά μου ύδατα.   «Δεν σου είπα να μην πηγαίνεις μακριά;», ούρλιαξε ο Περσέας∙ άρα έβλεπε, πάντως αν είχε βγει το τέρας δεν το προλάβαινε με τίποτα, εγώ δεν έβγαλα μιλιά σαν να μου είχε φάει τη γλώσσα η ξωθιά, βγήκα ήσυχα ήσυχα κι έκατσα στην πολυθρονίτσα μου κάτω από την ομπρελίτσα μου και συνέχισα να διαβάζω Αινειάδα.  Ήμουν στο κεφάλαιο της τρικυμίας που το κύμα πέταγε τους ναύτες μια πάνω στον αφρό και μια τους πήγαινε στον πάτο... una salus victis nullam sperare salutem… Στο αυτοκίνητο, άνοιξα το ραδιόφωνο. Ο Έλβις μου στέλνει μήνυμα : SUSPICION Every time you kiss me I'm still not certain that you love me Every time you hold me I'm still not certain that you care.... κ.λπ. !!!

BY THE RIVER OF ILISSOS  Anthoula Daniil Litt.D. and literary critic. She is a member of the Writer’s Union and the Greek Musical and Drama Critics Union. Rendered by Vassilis C. Militsis τῷ ὄντι γἀρ θεῖος ἔοικεν ὁ τόπος εἶναι, ὥστε ἐὰν ἄρα πολλάκις νυμφόληπτος προϊόντος τοῦ λόγου γένωμαι, μὴ θαύμασες· τὰ νῦν γὰρ οὺκέτι πόρρω διθυράμβων φθέγγομαι.  For truly there seems to be a divine presence in this spot, so that you must not be surprised if, as my speech proceeds, I become as one possessed; already my style is not far from dithyrambic. (Plato, Phaedrus, 238c9-d3) Two big rivers cut across Athens. One has its source from Mount Penteli and flows through Kifisia (Cephisia) – hence its name the Kifisos (Cephisus) – and the second springs from Mount Hymettus, crisscrosses the Ilisia district – hence its name Ilissos – runs along Michalacopoulou Str., enters King Constantine Ave., coasts down Syngrou Str, reaches Kallirrhoi Str. (Christ, let me be careful with the names); in antiquity it joined Kifisos at some place at Moschato, but it has now been diverted and empties alone into Phaleric bay. Plato used to call the river hydation (brook), as its water was scanty. And, on the one hand, Mount Hymettos, conceals a secret, according to Manos Chadzidakis’ popular song: There high up on Hymettos there is some secret,  on the other the Ilissos, keeping itself a secret, too, is buried under the above mentioned avenues and is totally silent; that is why the songster is asking: what’s the river’s name? Ilissos, Ilissos/let me tell you my little secret…etc. The vehicles driving day and night above the underground river on the busy streets must be dead silent so that the sensitive ears of the eavesdropper can barey hear the underground currents that flow incessantly around the clock. In the past, people used to place their ears on the ground or on a tree trunk in order to hear the watery sound that seemed to come from afar. One ignorant of grammar will not suspect the agent of a sentence; likewise, one ignorant of geography will never know that under those streets and avenues there flows a stream, silent to those above, but roaring for the underground denizens, following the same route of yore; and that, certainly, is the subway. And a small specimen of the Ilissos, a semblance of a small cistern or pool, can be found in the courtyard of the renovated National Gallery.    The holy Ilissos Has turned into a black top Bustling road. It goes on flowing silent and smooth; It does not remember being a river in the past; None can hear what happens underneath. In London, like a headless marble bust, Lolls another river and another train travels back and forth incessantly, tirelessly and noisily The park rests green in its place with the lush grass on its surface. In a hollow of a tree a sad elf Has built its nest. You poor fourteen line poem, How have you aspired to be a sonnet?     The river has been filled over with concrete; its banks, where Socrates had walked with Phaedrus, have disappeared. Its clear water, where people used to cool their tired feet, and the tall plane tree in whose shade scholars had been discussing the Eros and the Soul have vanished… Now I wonder where that plane-tree could have been; somewhere near the Panathenaic Stadium, the so-called Kallimarmaro, or perhaps some place further on. The area had been teemed with shrines. Among these holy places and the Roaring Boreas (North Wind) shrine, Boreas is said to have fallen in love with princess Oreithyia1, whom he had abducted, because she was denied to him, and taken somewhere in Thrace, his homeland. “Is true, Socrates, that you believe in such fairy tales?” asks Paedrus; to which the wise Socrates answers cryptically: “If I did not believe in them, as the wise men do, I would not be absurd. If, on second thoughts, however, believed in them, I would say that Oreithyia, a little girl, while she was playing with her friends, she had been swept by the strong northerly wind into the Ilissos and drowned.” This is how the myth hides a kernel of truth as Andreas Kalvos2 contends. Thus, the absurd becomes plausible; Manos Hatzidakis3, who also used to sojourn in this neighborhood of myths, composed the song: A south wind, a north wind blew/the riptide took you away/my love, I lost you/because you were heaven. Oreithyia is an eight-letter name: six vowel characters, almost all of the Greek language, and only two consonants – ‘r’ and ‘th’ [θ]; Socrates in the platonic Kratylos argues the soul is more attracted by ‘r’ than by any other sound. The ‘r’ sound lends the soul a flow, which brings it near Heraclitus – ta panta rhei [everything flows] – whereas the ‘l’ inhibits the flow and makes it erotic. Eros single-handedly splits time in half and stuns it. Thus, a lively little girl frisking around, like all her peers, had become the model for Alexandros Papadiamantis4 to create his heroine Moschoula, who also frolicked  at the beach and onto rocks warm-blooded and restless like a bird of the seashore.(See Dream on the Wave, transl. by Nikolas Kostis). One girl was caught in the stream and the other was nearly drowned in the sea near the rocks, just like Akrivoula, who had fallen off the rocks into the sea (See: Alexandros Papadiamantis, The Seal’s Dirge, translated by Peter Constantine, diiphilo.blogspot.com) And what about Marina of the Rocks? In the relevant song she is described playing on the seashore with her friends, who are gathering rosemary. What have all three in common? They are playing by the rocks and in the water, where the land interacts with the sea. And then the scene suggests the fair Nausica, who is also playing with her friends by the river… Nausicaa! Where have you left your fine clothes, you lazybones? Has your mother brought you up in this way?   "Nausicaa, what can your mother have been about, to have such a lazy daughter? Here are your clothes all lying in disorder,(Odyssey, Book 6, lines 25-26, Transl. by Samuel Butler)   In the comical Greek film Chtypokardia sto thranio, Throbs at the Desk (1963) the classics teacher recites pompously, as all classics teachers of yore were wont to do, the Homeric passage [Odyssey 6:25], but Nausicaa – Petrovassili, acted by Aliki Vouyouklaki, threw her expensive fur coat carelessly on the grass, as Nausicaa had done with her finery, and took to doing the twist. All recalcitrant damsels – Oreithyia naturally – have so far conducted themselves in the same way since the times of Homer and Plato. How else could Boreas have seen from afar and kidnapped her, unless she had stayed at home and quietly been weaving her dowry on the loom? The loom is right only for demure home girls, not for princesses and pretty, restless and frolicsome maidens… And how could Odysseus have seen Nausicaa, had she not strolled out to the seashore to see what was going on…? This long ending ‘aa’ is not a director’s instruction or a linguistic acting trick to incite the viewer’s interest, but it is the uncontracted form of the name according to grammar rules: Nausicaa to Nausicâ like Athenaa to Athenâ, the goddess of wisdom.     The two Athenian river gods Ilissos and Cephissus are represented in the British Museum today. These reclining, headless marble figures from the Parthenon's west pediment, designed by Phidias, depict the local streams of ancient Athens. It should be mentioned that George Seferis on the nameday of his friend George Katsimbalis5 sent the latter a post card of Ilissos from London in 1932: "For the sake of your name, I chose the marble of 'ours' [the Greek one] that I love the most here [in London]. Hellenism has lived for so many years; it will live on and it will go on shaking both us and generations of generations. Greetings and be of good cheer. I kiss you. Seferis.” “The marble of 'ours' I love the most.” I, too, George, love the one that flows hidden underground in my neighborhood, under Michalopoulou and under King Constantine Streets. It sweeps by the Panathenaic Stadium and goes on to Kallirrhoe’s Spring and rushes across Agra Street; the street derives its name from agra, the Hunting Place of Artemis Agrotera, who must have been hunting there during the feast of Lesser Eleusinian Mysteries. Your house, George, is in Agra Street; its courtyard with the poplar, which left traces upon the whitewashed wall, with its carnations, the roses and the seashells on the large oven pan (vessel used by Cavafy’s mother); I remember you from your photograph, George, climbing down the stairs smoking and talking with them…     Seferis described the marks on the white wall as traces, while Claude Debussy, that French composer who renovated classical music transforming it into atonal, in his The Snow Is Dancing, tagged them ‘traces in the snow.’ Remember the Handsome Faun from a poem of the great French poet, Stéphane Mallarmé, l'Après-midi d'un faune (the Afternoon of a Faun), which besides being set to music, it was also performed by the famous Diaghilev Russian Ballets, featuring Vaslav Nijinski, the first dancer. And fancy the scandal that broke out in Paris because of the provocative spirits to the forest nymphs. He, goat-legged like Pan’s acolytes, chased them but they eluded him; however, he managed to catch up with one of them grabbing her by her veil. But it was she that laid him down and lay upon him as though she was his own bride. The audience was shocked but the work has remained in the ballet history as a masterpiece. Nijinski was said to give the impression that he hovered only for a short while he leapt in the air. Seferis wrote the celebrated poem Nijinski… We go back to Athens. In front of the Stadium there used to be a three-arched marble bridge, which was destroyed in the times of the Ottoman Occupation, as did the Temple of Ilissos a short way further down, where The Church of Saint Fotini stands now. Can it be accidental that the church has been dedicated to Saint Fotini (From Photeinê = the bright one)? It should be mentioned that Ilissos was a son of the Sun’s son (Helios=sun, hence Hilissos in Ancient Greek). That is why Plato had warned that the place was divine. The Temple of Ilissos was tetrastyle (four pillared) and amphiprostyle (front and rear pillared), built around 440 B.C. by the architect Callicrates. It resembled the Temple of Athena Nike (Victory) on the Acropolis. It was of high archaeological significance and survived until the 18th century when it was incorporated into the church of the Virgin on the Rock. In the sixties the Greek state landmarked under the authority of the Archaeological Service the region between the former bridge of Stadiou Street and Saint Fotini bridge as well as a part of fifty meters of the Ilissos bed historic conservation site. The site    https://www.evprattein.gr/el/iero-demetras-kai-kores-agrotera-artemida  is Typical of what chaotic procedures owners and firms assert the archaeological area for development. None knows how and who and when put their signatures that the area be given over to the owners, and who has filled the place with building material. No one responsible appears on the spot, save the laborers who demolished what had been told to do by their contractors. Besides its monuments the region has kept its natural beauty either with the river flowing along its divine, green banks: “Where shall we sit Socrates?” to which he responded: “Come, let’s turn towards Ilissos, where you think we shall have peace and quiet.”   “Can you see that tall plane tree? There is low vegetation at the roots, the shade is thick and a light breeze is blowing. We can lie down if you like.” “Is it all right here?” Phaedrus asks.    “So here? The waters are graceful, crystal clear and fit for little girls to play nearby.”         “Is this, then, the place where the little girls were playing???”   “Not here, but a couple of stadia down to the temple of Agra, where we are heading…” Where must the two hikers have started off, since they only needed to cover two to three stadia as far as the temple of Agra? They might have started off from the place of today’s Art Gallery and walked on 2-3 stadia, around 500-600 meters downwards.   It is true that when you read Phaedrus, you want to learn what the learned talk about Eros. However, you cannot help commenting on the plane tree that reaches out his foliage creating a thick shade, the river with its graceful, crystal clear waters, the sparkling pebbles in its bed, the little girls that play, the two barefoot walkers wading in the fresh water to cool their tired feet, the soft breeze and the low greenery where they can sit or even lie down, among the agreeable cacophony of the cicadas. Summertime, as it is today.  Which out of the five senses has Director Plato left out of its scene? None! In this way the subject Eros will be built up in a perfect ambience in order to stir both mind and soul. He foresaw and wisely set up everything on the verdant banks of heavenly Ilissos. What is left of that divine place today? All is changed; the green banks have been encroached by high buildings save some remaining green spaces existing over the concrete and the tarmac that covered the river turning into a two-lane thoroughfare. There are few scant trees, no water, a swarm of cicadas and crowds of people, who do not contemplate on Eros but speculate on economy and daily routine. The road brooks no strollers but caters for car and mass transport to the Phaleric inlet, naturally endowed in the ancient times. Phaleron, where Seferis’ mermaid bathes, is also reached by Syngrou Ave. In the west pediment of the Parthenon and in the Pillars of Olympian Zeus we can see Kallirrhoe, the nymph who became a spring. Her name survives her memory somewhat. The sculptor rendered her as a bulk of marble, in which is vaguely descried a woman’s figure whose arm clearly emerges from the unshaped chunk of marble. And then we cannot help thinking of that little foot found under numerous erasures in the painting of that mad artist in the most beautiful prose story: Honoré de Balzac’s unknown masterpiece. And why not in Odysseus Elytis’ III Monogram passage:  This is how I speak of you and of me Because I love you and I know How to enter love like a Full Moon, From all sides, because of your small foot in the endless sheets I think that Elytis is being distanced without resigning from our classical tradition. That small foot in the endless sheets…, can simply originate in Pheidia’s Kallirrhoe. In the endless marbles one hides the nymph; the other [Elytis] hides his in the endless sheets. Mark the analogy: endless sheets and endless marbles; how often has one observed it in world sculpture and painting? I was swimming in the endless waters in a soundless, still sea yesterday; I was following the same course each year to the nearby cove with the buoys. The access to it is invisible from the motorway. And yet those whose houses can be seen from the seaside must have found a way to reach the seafront. They park their cars in private lots, where there is a small clearing filled with small tables, benches and awnings against the sun. The waters are full of buoys – red, yellow and white – big and small, each corresponding to some craft or other. While I was noiselessly swimming in the still sea, I perceived someone swimming by my side. I could hear arms or wings or paddles, I wondered… I turned around but I saw nothing. Νone was there in front of or beside me, either. I went on swimming with the alleged swimmer near me. On my return the presence of my invisible fellow swimmer was even louder. I was rather scared. This year there were rumors of the presence of a small shark, which has been usual in these waters since a long time ago; some other times there has been a stray seal or a turtle – a permanent dweller. What I have not yet seen is the Grim Reaper himself. Without realizing it, I reached some shoals, the limit between an inlet and its adjacent one. I suddenly found myself sprawled on a rock like Andersen’s mermaid without renouncing anything from my previous life. On the contrary, I wished to go with my new life; that is why I looked around and made sure no monster emerged to swallow me like Andromeda while Perseus was too far to see me. Therefore, I dived into the sea and resumed swimming faster this time until I reached my familiar waters. “Didn’t I tell you not to swim too far?” Perseus screamed at me. Therefore, he had been watching; but had the monster emerged, he could in no way catch up with it. I could not utter a word as though a fairy has deprived me of my speech. I got out of the sea quietly and sat on my deck chair under my beach umbrella and took up reading Vergil’s Aeneiad.  I was reading the chapter where the waves cast the sailors overboard, now on the surf, now to the bottom of the sea… una salus victis nullam sperare salutem…(The salvation for the vanquished is not to hope for it)… While in my car, I turned on the radio. Elvis was sending me a message: SUSPICION Every time you kiss me I'm still not certain that you love me Every time you hold me I'm still not certain that you care.... 1Orithyia (daughter of Erechtheus)  2Andreas Kalvos  3Manos Hatzidakis  4Alexandros Papadiamantis 5George Katsimbalis  By the same:  ΗΛΙΟΣ Ο ΗΛΙΑΤΩΡΑΣ - THE SOVEREIGN SUN ΔΕΚΑΠΕΝΤΑΥΓΟΥΣΤΟΣ 25 - MID- AUGUST 25 ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΜΕ ΤΗ ΒΕΑΤΡΙΚΗ - MEETING BEATRICE ΤΟ ΑΗΔΟΝΙ, ΤΟ ΤΡΙΖΟΝΙ, ΤΟ ΒΙΟΛΙ ΚΑΙ Η ΚΙΝΑ - THE N... ΧΟΡΕΥΟΥΜΕ - SHALL WE DANCE Ο «ΚΟΥΡΕΑΣ ΤΗΣ ΣΕΒΙΛΗΣ» ΚΑΙ Ο «ΔΟΝ ΖΟΥΑΝ» - THE BA...